Nước rút cho 'cuộc đua' về đích nông thôn mới - Kỳ 1: 'Chọn mặt, gửi vàng'

Hầu hết các địa phương được lựa chọn phấn đấu đạt chuẩn NTM trong năm 2026 đều có điều kiện nổi trội hơn các xã khác nhờ kế thừa được thành tựu giai đoạn trước. Có thể nói, đây là những địa phương được “chọn mặt, gửi vàng”.

Loay hoay tìm nguồn lực

Ở xã miền núi khó khăn như Tuyên Phú không hiếm gặp những tuyến đường đất cấp phối, đường nhựa, đường bê tông đã xuống cấp lổm nhổm những ổ voi, ổ gà. Vào mùa mưa, người dân phải đổ đá dăm vá đường để đi lại. Để bê tông hóa những con đường “đau khổ” này, địa phương cần nguồn lực khá lớn, lên đến hàng chục tỉ đồng. Chưa tính đến việc chinh phục 7 tiêu chí còn dang dở, chỉ riêng việc hoàn thiện hạ tầng giao thông nông thôn trong thời gian ngắn đã là một "bài toán" bất khả thi đối với xã Tuyên Phú.

Để bê tông hóa những tuyến đường, xã Tuyên Phú cần nguồn lực đầu tư lớn - Ảnh: C.H

Không chỉ những con đường xuống cấp, lầy lội, sau sáp nhập thôn, với quy mô dân số lớn hơn trước, kéo theo đó, các thiết chế văn hóa, nhà văn hóa thôn nhỏ hẹp, chật chội, không thể đáp ứng nhu cầu sinh hoạt của người dân. Nhà văn hóa thôn Đức Phú, xã Tuyên Hóa có quy mô khoảng 100 chỗ ngồi, nay trở nên quá tải, không thể đáp ứng nhu cầu hội họp, sinh hoạt cho gần 600 hộ dân của thôn mới.

Trưởng thôn Đức Phú, xã Tuyên Phú Phạm Văn Trì cho biết: “Thôn được thành lập trên cơ sở sáp nhập 2 thôn. Quy mô dân số tăng lên gần 3 lần so với thôn cũ. Vì nhà văn hóa không đủ chỗ ngồi, mỗi lần tổ chức hội họp, nhiều người phải đứng ngoài sân. Trước mắt, có thể chấp nhận được, nhưng về lâu dài, điều này sẽ ảnh hưởng đến việc triển khai các đường lối, chủ trương của cấp trên”.

Phó Chủ tịch UBND xã Tuyên Phú Nguyễn Anh Tuấn cho biết, Tuyên Phú là xã miền núi khó khăn, bị chia cắt bởi đồi núi, sông suối. Đời sống và thu nhập của người dân chủ yếu phụ thuộc vào trồng trọt và chăn nuôi. Các ngành nghề, dịch vụ chưa phát triển. Các xã trước sáp nhập mặc dù đã đạt chuẩn NTM theo tiêu chí cũ, tuy nhiên thời gian đạt chuẩn giai đoạn 2020-2021 nên các tiêu chí về cơ sở hạ tầng đã xuống cấp, trong khi nguồn lực để đầu tư nâng cấp, duy trì của địa phương còn hạn chế và chủ yếu phụ thuộc vào ngân sách cấp trên.

Sau sáp nhập thôn, nhiều nhà văn hóa thôn không đáp ứng nhu cầu sinh hoạt của Nhân dân - Ảnh: C.H

Tương tự, qua rà soát, xã Nam Cửa Việt mới chỉ đạt 1/10 tiêu chí (tiêu chí Quy hoạch), với 3/47 chỉ tiêu thành phần. Vì vậy, mục tiêu về đích NTM trong năm nay rất khó thực hiện.

Theo Chủ tịch UBND xã Nam Cửa Việt Trần Việt Dũng: “Điểm nghẽn” lớn nhất cần giải quyết của địa phương là hạ tầng trọng điểm về giao thông, thủy lợi, trường học, y tế và hạ tầng sản xuất. Đây là các tiêu chí cần nguồn lực đầu tư lớn, trong khi ngân sách địa phương và nội lực trong Nhân dân rất hạn chế. Vì vậy, địa phương mong tỉnh xem xét, điều chỉnh thời hạn về đích, để phù hợp với khả năng cân đối nguồn lực của xã hiện nay, cũng sự hỗ trợ từ cấp trên”.

“Nhà giàu cũng… khóc”

Là một trong những xã ở vị trí trung tâm của huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình (cũ), so với nhiều địa phương, xã Quảng Ninh có điều kiện cơ sở vật chất, hạ tầng khá tốt. Vì vậy, Quảng Ninh được xếp vào xã nhóm 1 và được tin tưởng lựa chọn phấn đấu để về đích NTM trong năm 2026. Tuy nhiên, qua rà soát, đánh giá, xã này mới chỉ đạt 2/10 tiêu chí (Đào tạo nguồn nhân lực nông thôn” và “Văn hóa, Giáo dục, Y tế).

Các tiêu chí quan trọng tạo nền tảng phát triển kinh tế, đời sống, thu nhập cho người dân, như: Hạ tầng kinh tế-xã hội, phát triển kinh tế nông thôn, giảm nghèo và an sinh xã hội đều chưa đạt. Theo tính toán của xã này, tổng nhu cầu nguồn lực để hoàn thiện các tiêu chí cần đến hơn 747 tỉ đồng, trong đó ngân sách xã chỉ đáp ứng khoảng hơn 60 tỉ đồng. Số còn lại phải trông chờ vào nguồn lực ngân sách cấp trên.

Một góc xã Nam Cửa Việt nhìn từ trên cao - Ảnh: Biên Cương

Trưởng phòng Kinh tế, UBND xã Quảng Ninh Lê Văn Khởi cho biết: “Trong thời gian ngắn không thể cùng lúc có đủ nguồn lực để thực hiện. Vì vậy, phương châm của xã là “liệu cơm, gắp mắm”, tập trung lựa chọn các tiêu chí cần ít nguồn lực để hoàn thành trước và tiếp tục duy trì các tiêu chí đã đạt. Nên chăng, trong thời gian này, tỉnh cần ưu tiên tập trung đầu tư nguồn lực cho các xã được lựa chọn về đích trong năm 2026”.

Được sáp nhập từ 3 xã (Cam Thủy, Thanh An, Cam Hiếu) đã được công nhận đạt chuẩn NTM nâng cao và xã Cam Tuyền cơ bản hoàn thành các tiêu chí NTM nâng cao, song xã Hiếu Giang cũng chỉ mới đạt 3/10 tiêu chí. Để hoàn thành các tiêu chí còn lại, địa phương này cần nguồn lực hơn 80 tỉ đồng, trong đó ngân sách địa phương chỉ tự chủ được 4,5 tỉ đồng.

Theo Phó Chủ tịch UBND xã Hiếu Giang Phạm Viết Thanh: “Xã mới thành lập nên thu ngân sách chưa thực sự bền vững và thu không đủ bù chi, trong khi đó, sau thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, nguồn lực đang tập trung đầu tư hoàn thiện cơ sở vật chất cho bộ máy mới”. 

Đời sống và thu nhập của người dân của các xã chủ yếu phụ thuộc vào trồng trọt và chăn nuôi nhỏ lẻ - Ảnh: Văn Tư

Theo kết quả rà soát hiện trạng NTM tại 14 xã phấn đấu đạt chuẩn năm 2026, bình quân mỗi xã mới chỉ đạt 3/10 tiêu chí. Để thực hiện các tiêu chí còn lại, phần lớn các xã đều gặp khó khăn.

Theo Phó Chánh Văn phòng Điều phối Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng NTM tỉnh Quảng Trị Nguyễn Quốc Tuấn, nhu cầu về nguồn lực đầu tư, hoàn thiện cơ sở hạ tầng cũng như phát triển sản xuất, bảo đảm an sinh xã hội của các địa phương là rất lớn. Bình quân mỗi xã cần nguồn lực khoảng gần 300 tỉ đồng. Trong khi đó, nguồn vốn Trung ương giai đoạn 2026-2030 chỉ bằng 50,2% so với giai đoạn 2021-2023) và nguồn tỉnh bố trí hỗ trợ còn hạn chế.

“Vì vậy, trong thời gian tới, tỉnh sẽ tập trung triển khai đồng bộ các giải pháp để hỗ trợ các địa phương triển khai chương trình. Trên cơ sở nguồn vốn ngân sách Trung ương giao, tỉnh đã yêu cầu các đơn vị, địa phương rà soát và xác định danh mục đầu tư. Các công trình, dự án đầu tư phải có trọng tâm, trọng điểm, tập trung vào những nội dung thiết yếu, như: Hạ tầng giao thông, trường học, cơ sở văn hóa, y tế, nước sạch, môi trường đáp ứng yêu cầu thấp thiết về sinh hoạt và sản xuất cho người dân.

Ngoài ra, tỉnh sẽ đẩy mạnh huy động nguồn vốn, ưu tiên lồng ghép từ các chương trình, dự án cũng như các chính sách đặc thù để hỗ trợ. Tuy nhiên, các địa phương cũng cần chủ động bố trí nguồn lực tại chỗ, khai thác quỹ đất và các nguồn thu hợp pháp, vận động Nhân dân, các tổ chức, cá nhân tham gia”, Phó Chánh Văn phòng Điều phối Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng NTM tỉnh Quảng Trị Nguyễn Quốc Tuấn cho hay.