'Nuôi dưỡng' di sản từ mạch nguồn dòng họ

Ở tuổi 80, cụ bà Lưu Thị Điệm (xã Nam Trạch) không còn nhớ đợt tháng 8 âm lịch vừa rồi là lần thứ mấy tham gia hỗ trợ dòng họ Trương Văn tập luyện chèo cạn, múa bông chuẩn bị cho ngày giỗ Tổ. Cụ chỉ nhớ rằng đã từ rất lâu rồi, cứ sắp đến ngày 24/8 âm lịch giỗ Tổ, đội hình chèo cạn, múa bông của dòng họ Trương Văn lại rục rịch sẵn sàng tập luyện. Cụ là con dâu của dòng họ và được giao trách nhiệm lớn này. Dưới sự “điều hành” chỉ bảo nhiệt tình, chuyên nghiệp của cụ Lưu Thị Điệm, các chị em tích cực luyện tập hăng say, tranh thủ thời gian rảnh rỗi.

Cụ kể, việc tập luyện thường không quá vất vả vì năm nào cũng diễn ra, nên chị em cũng xem như ôn luyện lại từng điệu hát, điệu múa. Không chỉ tập luyện cho đội chèo cạn, múa bông của dòng họ Trương Văn, cụ Điệm còn tích cực hỗ trợ cho các dòng họ khác ở Nhân Trạch duy trì đội chèo cạn, múa bông. Cụ rất nghiêm khắc, chỉn chu trong quá trình tập luyện, bởi có như vậy, di sản mới được thực hành bài bản, giữ được nét riêng, không pha trộn. Cụ Điệm là thành viên chủ chốt của CLB Văn hóa dân gian Nhân Trạch, từng theo cố Nghệ nhân nhân dân Phạm Thị Niếu truyền dạy các di sản của làng biển Nhân Trạch nhiều năm liền, nên hơn ai hết, cụ hiểu rõ, hiểu sâu việc bảo tồn vẹn nguyên di sản của cha ông.

Một màn biểu diễn trống hội của Câu lạc bộ Văn hóa dân gian Nhân Trạch - Ảnh: M.N

Ông Trương Kim Chuông, Trưởng tộc dòng họ Trương Văn cho biết, thủy tổ của dòng họ Trương Văn chính là ông Trương Văn Hiến-người thầy dạy anh em nhà Tây Sơn (Nguyễn Huệ, Nguyễn Nhạc, Nguyễn Lữ), mà người dân Bình Định thường yêu mến gọi là “thầy giáo Hiến”.

Ông Trương Văn Hiến vốn là người ở Hoan Châu (Nghệ An ngày nay), cơ duyên đưa ông đến với mảnh đất Nhân Trạch an cư lạc nghiệp, rồi theo những biến động thời cuộc vào Nam, trở thành thầy giáo với nhiều học trò tài năng, nhất là “Tây Sơn tam kiệt”. Con trai ông-Trương Văn Đa còn được Nguyễn Nhạc tin yêu gả con gái cho. Khi về già, ông cáo lão về quê. Ngày mất của ông (24/8 âm lịch) chính là ngày giỗ Tổ dòng họ Trương Văn, con cháu khắp nơi tề tựu đông đủ và không thể thiếu chèo cạn, múa bông.

Trước đây, đội chèo cạn, múa bông của dòng họ Trương Văn do cụ Trương Thị Ệ tập luyện, những năm gần đây, do cụ tuổi cao sức yếu, công việc này được trao truyền sang cụ Lưu Thị Điệm. Đội gồm khoảng 20 người, có kinh nghiệm múa hát. Với kinh phí do chính dòng họ hỗ trợ, đội chèo cạn, múa bông chủ động, tích cực tập luyện từ sớm. Những khó khăn, vướng mắc trong quá trình tập luyện cũng được chia sẻ, đồng hành kịp thời, nhờ đó, đội luôn hoàn thành xuất sắc phần biểu diễn của mình trong ngày giỗ Tổ.

Theo chia sẻ của Nghệ nhân dân gian Nguyễn Tiến Phiệu, Phó Chủ nhiệm CLB Văn hóa dân gian Nhân Trạch, không chỉ riêng dòng họ Trương Văn mà khoảng 15 dòng họ (có nhà thờ) ở Nhân Trạch đều duy trì đội chèo cạn, múa bông. Đây là đặc điểm độc đáo, riêng có ở làng biển Nhân Trạch và được duy trì đều đặn suốt thời gian dài. Các đội chèo cạn, múa bông vừa biểu diễn trong ngày giỗ Tổ dòng họ, vừa tham gia vào các ngày lễ lớn của làng Nhân Trạch, đặc biệt là ngày lễ kỵ yên vào rằm tháng giêng âm lịch hàng năm. Hầu như mỗi dòng họ đều có thành viên của CLB Văn hóa dân gian Nhân Trạch, do đó, việc tập luyện, trau dồi kỹ năng chèo cạn, múa bông đều không quá khó khăn. Các thành viên CLB còn thường xuyên tham gia, hỗ trợ các dòng họ.

Riêng ông Nguyễn Tiến Phiệu là người chuyên được các dòng họ ở Nhân Trạch nhờ cậy biên soạn các bài trình diễn trong chèo cạn, múa bông. Ông chia sẻ, nhìn chung, về cơ bản, các bài của mỗi dòng họ đều theo một “khung” chung của chèo cạn, múa bông, đó là bắt đầu bằng phần đầu giới thiệu (riêng của từng dòng họ), cho đến hò đưa linh, hò hụi, hò khoan và kết thúc là bài múa quạt. Phần hò đưa linh được xem là khó nhất, bởi ông phải nghiên cứu, tìm hiểu những cái hay, cái độc đáo của mỗi dòng họ để đưa vào. Và không phải năm nào bài cũng như nhau, mỗi năm cần căn cứ vào sự đổi thay, thành tích của mỗi dòng họ để thay lời mới sao cho thật hay và phù hợp.

Chính vì vậy, đến với chèo cạn, múa bông, các thành viên của dòng họ như cùng nhìn lại một năm thành tựu, thấy được cái hay, cái dở để cùng cố gắng cho năm sau. Di sản văn hóa truyền thống cùng hòa quyện với thực tiễn đổi mới trên sân nhà thờ họ chính là nét đặc sắc trong việc bảo tồn di sản ở làng biển Nhân Trạch.

Có lẽ đó chính là một trong những nguyên nhân lý giải vì sao ở làng biển Nhân Trạch, các di sản văn hóa phi vật thể lại có sức sống bền bỉ đến như thế. Với mỗi người dân, dòng họ, việc gìn giữ di sản của cha ông đã trở thành “máu thịt”, một phần không thể thiếu của cuộc sống, dù con cháu đi đâu về đâu, ở xa hay gần đều xem đây như một nghĩa vụ thiêng liêng, góp phần bảo tồn di sản cho thế hệ mai sau.

Theo như ông Nguyễn Tiến Phiệu chia sẻ, một trong những hoạt động chính của CLB Văn hóa dân gian Nhân Trạch thời gian qua chính là truyền dạy cho lớp trẻ về chèo cạn, múa bông, trống hội, múa chạy chữ... Và kỳ vọng thời gian tới sau khi sáp nhập, công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản sẽ tiếp tục nhận được sự hỗ trợ tích cực của chính quyền địa phương, sở, ngành liên quan để bền bỉ “dòng chảy” mạch nguồn của văn hóa truyền thống.

Mai Nhân