Phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể nhãn lồng Hưng Yên

Ông Bùi Xuân Tám, xã Tân Hưng, tỉnh Hưng Yên là người sở hữu diện tích nhãn cùi cổ lớn nhất địa phương với hàng trăm cây nhãn cùi cổ mang thương hiệu "Cây đầu dòng nhãn cùi cổ Bùi Tám". Ảnh: Nguyễn Công Hải/TTXVN

Những người tâm huyết với giống nhãn đặc sản

Mặc dù đã ngoài 80 tuổi nhưng hai anh em ông Trịnh Văn Cương và ông Trịnh Văn Hữu, ở thôn Nễ Châu, xã Tân Hưng vẫn tâm huyết với vườn nhãn quý của gia đình.

Ông Trịnh Văn Cương chia sẻ, cây nhãn đường phèn quả vuông được bố ông trồng ở vườn nhà. Nhận thấy quả ngon, năm 1995, gia đình ông đã chiết và nhân rộng ra vườn nhà. Đến nay, gia đình ông đã nhân rộng trên diện tích hơn 4.000 m2. Năm 2022, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Hưng Yên (nay là Sở Nông nghiệp và Môi trường) công nhận vườn nhãn của gia đình là vườn cây đầu dòng và cho phép khai thác tối đa 60.000 mắt ghép/năm. Đây là điều kiện để gia đình và các hộ dân trong thôn nhân rộng giống nhãn quý này.

Theo ông Cương, nhãn đường phèn quả vuông là giống nhãn quý của địa phương. Khi chín vai hai bên quả nhô lên, trông giống hình vuông. So với các giống nhãn khác, nhãn đường phèn quả vuông năng suất không cao nhưng bù lại quả rất đều, đẹp, cùi giòn, róc hạt và có vị đậm thơm như mật ong nên rất được khách hàng ưa chuộng.

Còn với ông Trịnh Văn Hữu, việc sở hữu vườn nhãn đặc sản không chỉ là thú điền viên mà còn là báu vật của gia đình. Với ông, mỗi mùa nhãn đi qua lại thêm một mùa trăn trở, cuốn sổ ghi chép nhật ký chăm sóc ngày một dày thêm kéo theo nỗi lo ngày càng lớn dần. Ông Hữu tâm sự, mỗi gốc nhãn đường phèn quả vuông không chỉ là cây mà là đặc sản quê hương, vì thế, cần sự chung tay, nhất là sự tiếp nối của thế hệ trẻ để vị ngọt của quê hương không bị thất truyền.

Ông Bùi Xuân Tám, xã Tân Hưng, tỉnh Hưng Yên được ghi nhận có nhiều thành tích trong bảo tồn, phát triển đặc sản nổi tiếng nhãn lồng ở vùng đất Phố Hiến. Ảnh: Nguyễn Công Hải/TTXVN

Cũng ở xã Tân Hưng, ông Bùi Xuân Tám là người sở hữu diện tích nhãn cùi cổ lớn nhất địa phương với hơn 200 cây mang thương hiệu "Cây đầu dòng nhãn cùi cổ Bùi Tám". Điều đáng mừng là con gái ông đang nối nghiệp cha để đưa những trái nhãn lồng cũng như sản phẩm được chế biến từ nhãn của Hưng Yên đến gần hơn với người tiêu dùng trong và ngoài nước.

Ông Tám chia sẻ, năm 1990, gia đình đấu thầu hàng nhãn cổ ở chân đê thôn Nễ Châu, đến mùa thu hoạch, ông phát hiện có một cây nhãn cho quả rất ngon, cùi giòn và róc hạt, đậm vị thơm mật ong không thua kém giống nhãn đường phèn. Sau đó, ông đã lấy hạt về ươm giống tại vườn nhà.

Đến năm 1997, khi cây trưởng thành và cho năng suất ổn định, gia đình ông đã ghép mắt nhân rộng giống nhãn quý này. Năm 2022, giống nhãn cùi cổ của gia đình ông Tám đã được cấp giấy chứng nhận và cho phép khai thác tối đa từ 1.000 - 1.500 mắt ghép mỗi năm.

Nhận thấy giống nhãn cùi cổ ngày càng bị mai một, trong khi người trồng nhãn Hưng Yên đang dần đánh mất đi thương hiệu "nhãn lồng Hưng Yên", với vai trò là Chi hội trưởng Chi hội Cựu chiến binh thôn Nễ Châu, ông tập hợp các hội viên có cùng sở thích để chia sẻ kinh nghiệm trồng nhãn cũng như tìm giải pháp bảo tồn và nhân rộng giống nhãn quý này. Để hiện thực hóa ý tưởng của mình, đầu năm 2022, ông Tám mua 1.000 cây nhãn con, sau đó, về ghép mắt giống nhãn cùi cổ của gia đình. Đến nay, hơn 100 cây giống đã được ông tặng cho các hội viên trong Chi hội.

Đa dạng sản phẩm chế biến từ nhãn

Cây đầu dòng nhãn cùi cổ của ông Bùi Xuân Tám (xã Tân Hưng, tỉnh Hưng Yên) chuẩn bị cho thu hoạch vụ nhãn năm 2025. Ảnh: Nguyễn Công Hải/TTXVN

Sinh ra trên thủ phủ nhãn Tân Hưng - nơi có nhiều loại nhãn quý như, nhãn cùi cổ, nhãn đường phèn, nhãn đường phèn quả vuông nhưng chứng kiến cảnh gia đình và các hộ trồng nhãn loay hoay với bài toán "được mùa mất giá" khiến chị Bùi Thị Thu Hường càng thêm quyết tâm khởi nghiệp. Năm 2020, chị Hường liên kết với các hộ trồng nhãn trong xã để thành lập Hợp tác xã nông nghiệp xanh Phố Hiến tiêu thụ quả nhãn tươi.

Chị nhận thấy ngoài quả nhãn tươi, ở địa phương còn có nhiều đặc sản như, bột sắn, hạt sen, mật ong hoa nhãn có nhiều tiềm năng phát triển. Qua quá trình nghiên cứu, tìm hiểu và học hỏi kinh nghiệm, chị Hường đã đưa ra thị trường nhiều sản phẩm mang đậm hương vị quê hương đến với người tiêu dùng.

Nói về ý tưởng làm mới những sản phẩm quê hương, chị Hường chia sẻ, mùa nhãn chỉ kéo dài khoảng 2 tháng, trong khi đó, sản phẩm long nhãn chủ yếu sản xuất nhỏ lẻ trong các hộ gia đình nên không nhiều người biết đến, giá trị sản phẩm không cao. Không chỉ dừng lại ở sản phẩm quả nhãn tươi, hợp tác xã tận dụng những đặc sản của địa phương để làm phong phú thêm sản phẩm, giúp các thành viên tin tưởng và gắn bó với hợp tác xã. Đến nay, Hợp tác xã Nông nghiệp xanh Phố Hiến có nhiều sản phẩm được chứng nhận OCOP 3 sao (Chương trình Mỗi xã một sản phẩm) gồm nhãn quả tươi, long nhãn, long nhãn ôm sen...

Hiện, trung bình mỗi năm, hợp tác xã bán trên 5.000 sét quà các loại, với giá trung bình từ 300.000 -1 triệu đồng/sét, tùy thuộc vào số lượng sản phẩm. Đặc biệt, trong mỗi sét quà đều có thư cảm ơn của Hợp tác xã gửi đến khách hàng, điều này không chỉ giúp khách hàng biết nguồn gốc sản phẩm mà còn hiểu hơn về mảnh đất nhãn lồng Hưng Yên.

Tại sân Đình - chùa Hiến, phường Hồng Châu, tỉnh Hưng Yên vẫn còn “cây nhãn tổ” hàng trăm năm tuổi, đã được dựng bia ghi danh, minh chứng cho nguồn gốc của giống nhãn lồng đặc sản Hưng Yên. Ảnh: Nguyễn Công Hải/TTXVN

Chia sẻ về niềm tự hào khi "Tri thức dân gian trồng và chế biến nhãn lồng Hưng Yên" được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, Giám đốc Ban Quản lý Di tích tỉnh Hưng Yên Nguyễn Thị Thu Hường cho biết, nhãn lồng là sản vật nổi tiếng, từng được dùng để tiến vua, là niềm tự hào của đất và người dân Hưng Yên. Cây nhãn đã được trồng từ hàng trăm năm trước, gắn liền với vùng đất Phố Hiến - trung tâm giao thương quốc tế lớn của nước ta vào thế kỷ XVII - XVIII.

Ngày nay, tại sân Đình - chùa Hiến, phường Hồng Châu, tỉnh Hưng Yên vẫn còn hiện diện "cây nhãn Tổ" trên 300 năm tuổi, được dựng bia ghi danh, minh chứng cho nguồn gốc của giống nhãn lồng đặc sản Hưng Yên. Đa số các cây nhãn lồng tại Hưng Yên hiện nay đều có một phần bộ gen từ cây nhãn tổ này.

Hưng Yên hiện có khoảng 50 gen nhãn, trong đó, có hơn 40 gen có nguồn gốc bản địa. Các giống nhãn được đặt tên theo tính chất và hương vị: Nhãn đường phèn, nhãn cùi, nhãn nước, nhãn gỗ, nhãn thóc, nhãn Hương Chi... và chủ yếu là nhãn cùi, nhãn đường phèn mới được gọi là "nhãn lồng".

Nối nghiệp cha là ông Bùi Xuân Tám, chị Bùi Thị Thu Hường (xã Tân Hưng, tỉnh Hưng Yên) tìm hiểu, nghiên cứu thị trường, xây dựng mẫu mã các sản phẩm về nhãn đáp ứng nhu cầu thị trường, nâng cao giá trị sản phẩm. Ảnh: Nguyễn Công Hải/TTXVN

Theo chị Nguyễn Thị Thu Hường, về tên gọi nhãn lồng có nhiều cách lý giải khác nhau. Trong đó, đa số ý kiến cho rằng tên gọi "nhãn lồng" bắt nguồn từ việc người dân xưa trồng nhãn trong vườn thường dùng những chiếc lồng đan bằng tre, nứa chụp vào chùm nhãn khi gần đến thời kỳ thu hoạch để bảo vệ chùm nhãn khỏi dơi, chim chóc. Nhãn được trồng ở nhiều xã, phường như, Hồng Châu, Sơn Nam, Tân Hưng, Khoái Châu, Triệu Việt Vương, Tiên Lữ… Trong đó, thôn Nễ Châu, xã Tân Hưng là nơi tập trung nhiều loại nhãn quý như, nhãn cùi cổ, nhãn đường phèn...

Bảo vệ, phát huy giá trị của tri thức dân gian trồng và chế biến nhãn lồng không chỉ góp phần quan trọng vào việc bảo tồn giống cây trồng quý ở Hưng Yên, đây còn là đối tượng nghiên cứu có giá trị trong các lĩnh vực di truyền học, nông nghiệp bền vững, ẩm thực và y học… Từ đó, thúc đẩy sự phát triển của kinh tế, du lịch, đem lại sinh kế cho cộng đồng cư dân, bà Nguyễn Thị Thu Hường cho hay.

Bà Nguyễn Thị Thu Hường thông tin thêm, việc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là "Tri thức trồng và chế biến nhãn lồng Hưng Yên" là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia là tiền đề để Hưng Yên xây dựng hồ sơ đệ trình UNESCO ghi danh vào danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Hiện Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã giao Ban Quản lý di tích phối hợp với các ngành, địa phương xây dựng hồ sơ.

Quang Nhiều (TTXVN)