Nuôi dưỡng sức sáng tạo của văn hóa Việt Nam

Bản sắc được bồi đắp qua sáng tạo

Gần một thế kỷ trước, tại Trường Mỹ thuật Đông Dương, những thử nghiệm với sơn ta đã góp phần hình thành hội họa sơn mài Việt Nam. Theo hồi ức của họa sĩ Lê Quốc Lộc được Tạp chí Mỹ thuật giới thiệu, năm 1932, Trần Văn Cẩn và nghệ nhân Đinh Văn Thành đã qua nhiều lần thử nghiệm để tìm cách pha nhựa thông vào sơn cánh gián, giúp lớp sơn chịu được việc mài. Sau đó, các họa sĩ tiếp tục tìm tòi với sơn son, vỏ trứng, vàng, bạc, mở rộng khả năng biểu đạt của chất liệu truyền thống.

ĐBQH Phan Thị Thùy Linh (Thanh Hóa) phát biểu

Trong sự gặp gỡ giữa tay nghề truyền thống và tư duy tạo hình mới, chất liệu quen thuộc đã có thêm khả năng biểu đạt. Câu chuyện ấy gợi một cách nhìn về bản sắc: những giá trị được trao truyền có thể tiếp tục phát triển khi người sáng tạo được học hỏi, thử nghiệm và tìm ra tiếng nói riêng. Đầu tư cho năng lực sáng tạo vì thế cũng là đầu tư cho khả năng tiếp nối văn hóa.

Dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa đang được Quốc hội xem xét đã ghi nhận hướng đi này. Trong bản dự thảo ngày 9/11/2026, điểm l khoản 2 Điều 19 nêu lộ trình hỗ trợ các giá trị văn hóa truyền thống có tiềm năng phát triển thành sản phẩm công nghiệp văn hóa, từ truyền dạy, bồi dưỡng năng lực sáng tạo đến nghiên cứu, thiết kế, thử nghiệm và hoàn thiện sản phẩm. Khi đủ điều kiện, sản phẩm được kết nối với doanh nghiệp, hợp tác xã để xây dựng thương hiệu và phát triển thị trường. Việc hỗ trợ được định hướng có lựa chọn, có trọng tâm, trọng điểm.

Điều 21 xác định cộng đồng, cá nhân kinh doanh và hộ kinh doanh cũng thuộc phạm vi các chủ thể được hỗ trợ khi đáp ứng điều kiện, bên cạnh doanh nghiệp, hợp tác xã và liên hiệp hợp tác xã. Sự ghi nhận ấy có ý nghĩa đối với một lĩnh vực mà tri thức, kỹ năng và cảm hứng sáng tạo còn được lưu giữ ngay trong gia đình, làng nghề, phường hát. Chính sách có cơ hội đến gần hơn với những người đang trực tiếp làm nên sản phẩm và giữ gìn vốn văn hóa ấy.

Tiếp sức từ những thử nghiệm đầu tiên

Một tình huống giả định để minh họa: doanh nghiệp nhỏ muốn đưa tranh Đông Hồ lên màn ảnh bằng phim hoạt hình. Nhóm đã có kịch bản và những nét vẽ đầu tiên. Nhưng làm sao để con gà trong tranh cất bước mà vẫn giữ được cái duyên của nét khắc Đông Hồ? Lúc này, nhóm cần một khóa bồi dưỡng kỹ thuật hoạt hình để phát triển ý tưởng thành tác phẩm.

Các đại biểu tham dự phiên thảo luận của Quốc hội về dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa. Ảnh: Phạm Thắng

Điểm a khoản 1 Điều 21 dự kiến hỗ trợ bồi dưỡng nhân lực cho các chủ thể phát triển sản phẩm công nghiệp văn hóa trọng điểm hoặc sản phẩm công nghiệp văn hóa có giá trị, bản sắc văn hóa Việt Nam. Khoản 2 Điều 22 quy định việc đề nghị đánh giá sản phẩm là tự nguyện, trừ trường hợp pháp luật đặt yêu cầu về giá trị, bản sắc văn hóa Việt Nam làm điều kiện hưởng hỗ trợ, ưu đãi.

Dự thảo đồng thời khẳng định kết quả đánh giá không phải điều kiện để quyết định sản xuất, kinh doanh, khai thác, sử dụng, chuyển giao hoặc thương mại hóa sản phẩm. Như vậy, vấn đề cần giải quyết đối với nhóm làm phim là cách tiếp cận hỗ trợ khi tác phẩm còn đang hình thành. Một khóa học giúp hoàn thiện ý tưởng cần được xem xét trên những căn cứ phù hợp với giai đoạn đó.

Du khách tham quan Trung tâm Bảo tồn tranh dân gian Đông Hồ. Ảnh: Báo Bắc Ninh

Khoản 2 Điều 21 đã giao Chính phủ quy định nguyên tắc, điều kiện và thủ tục hỗ trợ. Khi cụ thể hóa chính sách này, có thể cân nhắc ba căn cứ đối với việc bồi dưỡng ở giai đoạn thử nghiệm: kỹ năng cần bổ sung; tính khả thi của phương án, trong đó làm rõ giá trị văn hóa dự kiến khai thác; và kết quả cần kiểm chứng sau khóa học. Một đoạn phim thử có thể cho thấy nhóm đã tiến bộ đến đâu về kỹ thuật và cách thể hiện chất liệu Đông Hồ.

Theo hướng đó, điều kiện hỗ trợ nên cho phép đánh giá phương án và kết quả dự kiến, chưa đòi hỏi sẵn kết quả đánh giá một sản phẩm hoàn chỉnh. Cơ quan thực hiện vẫn phải thẩm định phương án, kiểm tra việc sử dụng kinh phí và kết quả bồi dưỡng.

Cơ hội ấy cũng cần đến được những người làm nghề ngoài các khu, cụm sáng tạo, từ nghệ nhân ở làng đến người làm nghề ở phố, nếu đáp ứng điều kiện. Với một làng tranh, giữ được những tấm ván khắc xưa là rất quý; để nghề tiếp tục sống, làng còn cần người biết khắc tấm ván tiếp theo.

Giữ người truyền nghề để di sản tiếp tục sống

Năm 2011, UNESCO ghi Hát Xoan Phú Thọ vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần được bảo vệ khẩn cấp. Năm 2017, Hát Xoan được chuyển sang Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Trong quá trình phục hồi ấy, Phú Thọ đã xây dựng được đội ngũ 62 người kế cận có thể diễn xướng và truyền dạy Xoan cổ. Tại phường Xoan An Thái, nghệ nhân Nguyễn Thị Lịch là một trong những người bền bỉ khôi phục phường hát, truyền dạy cho gia đình và người dân.

Sự hồi sinh của Hát Xoan cho thấy ý nghĩa của việc giữ được người nắm nghề và đào tạo người kế tục. Di sản có sức sống khi còn được thực hành trong cộng đồng, được trao truyền bằng sự chỉ dẫn và rèn luyện thường xuyên. Một lớp truyền dạy hôm nay có thể quyết định khả năng tồn tại của cả một làn điệu trong những thập niên tới.

Hát Xoan đã hiện diện trong các chương trình du lịch, mở thêm cơ hội thực hành và thu nhập cho người giữ di sản. Tuy nhiên, tiền trả cho một buổi biểu diễn chưa đồng nghĩa với kinh phí duy trì một lớp truyền dạy. Khi khai thác di sản tạo ra nguồn thu, việc dành một phần nguồn thu ấy cho người kế tục cần trở thành vấn đề được tính đến ngay trong thiết kế chính sách.

Khoản 2 Điều 11 của dự thảo đã đề cập việc trả thù lao theo thỏa thuận cho người thực hành, truyền dạy di sản văn hóa phi vật thể khi ký hợp đồng giảng dạy, thỉnh giảng tại cơ sở giáo dục nghề nghiệp, giáo dục đại học. Bên cạnh cơ chế ấy, có thể nghiên cứu việc địa phương đặt hàng truyền nghề theo kế hoạch nhiều năm ngay tại phường hát, làng nghề, hỗ trợ cả người dạy và người học. Kinh phí được bố trí, thực hiện theo pháp luật ngân sách; kết quả được đánh giá qua những bài hát, kỹ thuật mà người học làm chủ, với sự tham gia của cộng đồng.

Một hướng cần được nghiên cứu khi hoàn thiện cơ chế tài chính tại Điều 28 là thỏa thuận chia sẻ lợi ích đối với dự án xin hỗ trợ ngân sách nhà nước để trực tiếp khai thác thương mại một di sản cụ thể. Theo hướng đề xuất này, hồ sơ xin hỗ trợ của doanh nghiệp cần có thỏa thuận với cộng đồng chủ thể di sản, xác định đại diện hợp lệ do cộng đồng lựa chọn, phạm vi khai thác và phần doanh thu dành cho truyền nghề. Khoản thu làm căn cứ, cách tính, người nhận, mục đích sử dụng và cơ chế giám sát phải đủ rõ để thực hiện.

Hát Xoan tại làng cổ Hùng Lô, phường Vân Phú. Ảnh: Báo Phú Thọ

Cơ chế chia sẻ lợi ích, nếu được bổ sung, cần phù hợp với pháp luật về di sản, sở hữu trí tuệ và ngân sách. Qua đó, nguồn lực phát triển sản phẩm có thể góp phần duy trì chính những tri thức và kỹ năng làm nên giá trị của sản phẩm ấy.

Với di sản có nguy cơ thất truyền, việc bảo vệ vẫn phải được Nhà nước ưu tiên bố trí kinh phí, kể cả khi chưa tạo ra doanh thu. Khả năng bán vé hay thu hút khách du lịch không thể là căn cứ duy nhất để quyết định giữ gìn một di sản. Có những tri thức, kỹ năng một khi mất đi sẽ rất khó khôi phục, dù sau đó có thêm kinh phí.

Từ những thử nghiệm sơn mài đến công việc truyền dạy Hát Xoan, yêu cầu đặt ra cho phát triển công nghiệp văn hóa là bồi đắp năng lực làm ra cái mới và gìn giữ khả năng trao truyền. Dự thảo đã mở hướng hỗ trợ từ sớm. Những điều kiện và cơ chế thực hiện cụ thể sẽ quyết định người làm nghề có tiếp cận được sự hỗ trợ ấy vào lúc cần thiết hay không.

Mục tiêu công nghiệp văn hóa đóng góp 7% GDP vào năm 2030 cần đi cùng sự phát triển của đội ngũ sáng tạo. Ở làng nghề, phường hát, thành quả ấy có thể nhận ra qua những người trẻ sống được bằng nghề, những học trò đủ năng lực truyền dạy và những tác phẩm mới tìm được công chúng.