Vì sao 'cờ bạc là bác thằng bần' mà không phải cô, chú, dì?
Trong câu tục ngữ “Cờ bạc là bác thằng bần”, chữ “bác” không mang nghĩa người thân trong gia đình. Theo nhà nghiên cứu Lê Minh Quốc, từ này còn có một nghĩa cổ gắn với binh khí.
Thành ngữ “Cờ bạc là bác thằng bần” nhắc đến hệ lụy của thói đỏ đen, có thể khiến người chơi mất tài sản, rơi vào cảnh nghèo túng. Ảnh: BC.
“Cờ bạc là bác thằng bần” là câu tục ngữ quen thuộc, dùng để cảnh báo hậu quả của thói đỏ đen. Nhưng vì sao người xưa lại dùng chữ “bác” mà không phải “cô”, “chú” hay một cách gọi thân thuộc khác?
Trong sách Tiếng Việt trong lời ăn, tiếng nói người Việt, nhà nghiên cứu Lê Minh Quốc lý giải chữ “bác” trong câu tục ngữ không mang nghĩa chỉ người cha, người chú hay người anh của cha như cách hiểu phổ biến hiện nay. Từ này còn có một nghĩa khác đã ít được sử dụng trong tiếng Việt hiện đại.
Theo tác giả, “bác” còn có âm khác là “vác”. Đại Nam quấc âm tự vị (1895) giải thích “vác” là giáo mác, tức một loại binh khí có lưỡi bẹt, hơi cong và sắc. Nghĩa này cũng xuất hiện trong một số văn thơ cổ.
Chẳng hạn, trong bài thơ Lại vịnh Hàn Tín của vua Lê Thánh Tông có câu “Mũi bác chọc đông, Tề lạnh khói/ Ngọn cờ trỏ bắc, Triệu bay lò”. Ở đây, “mũi bác” được đặt song song với “ngọn cờ”, cho thấy từ “bác” không thể được hiểu theo nghĩa người thân trong gia đình.
Trong Chinh phụ ngâm khúc cũng có câu “Xưa nay mấy kẻ tùng nhung/ Sương đầm con bác, gió giong lá cờ”. Ngoài ra, trong Truyện Kiều , khi miêu tả cảnh Từ Hải xuất quân, Nguyễn Du viết: “Sẵn sàng tề chỉnh uy nghi/ Bác đồng chật đất tinh kỳ rợp sân”.
Những dẫn chứng này cho thấy “bác” từng được dùng để chỉ binh khí, cụ thể là giáo mác. Theo thời gian, từ “bác” hoặc “vác” dần ít được sử dụng, chỉ còn dấu vết trong văn chương cổ. Nếu hiểu như vậy, có thể hình dung cờ bạc như một thứ vũ khí của cái nghèo, nó giúp cái nghèo tấn công, đánh gục người chơi, khiến họ mất tài sản và rơi vào cảnh túng quẫn.
Bên cạnh cách lý giải của nhà nghiên cứu Lê Minh Quốc, có giả thuyết cho rằng “bác” là cách gọi người có vai vế cao trong họ hàng, thường là anh của cha; còn “thằng bần” chỉ người nghèo khổ, túng thiếu. Vì vậy, câu "Cờ bạc là bác thằng bần" thường được hiểu theo nghĩa ví von rằng cờ bạc là con đường dẫn người ta đến cảnh nghèo túng, khiến họ sa sút, mất mát tài sản, thậm chí tan cửa nát nhà. Nguồn gốc và cách hiểu chính xác của chữ "bác" trong câu tục ngữ vẫn cần thêm tư liệu để làm sáng tỏ.