Nuôi dưỡng tư duy sáng tạo của học sinh

Nghị quyết số 02-NQ/TW ngày 17/3/2026 của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới đặt ra yêu cầu về phát triển toàn diện văn hóa, con người Thủ đô, trong đó phát triển giáo dục - đào tạo hiện đại, hội nhập quốc tế sâu rộng; mở rộng phương thức giáo dục tích hợp các lĩnh vực khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học (STEM), cùng với nghệ thuật (STEAM). Nhiều trường học tại Hà Nội đã và đang đẩy mạnh giáo dục STEM, STEAM theo hướng gắn với thực tiễn, tăng trải nghiệm và phát huy vai trò chủ động của học sinh.

Khuyến khích học sinh khám phá năng lực

Học sinh hào hứng trải nghiệm trong ngày hội Công nghệ thông tin và STEM. Ảnh: Thảo Quyên/TTXVN phát

Năm học 2025-2026, Trường Trung học cơ sở Trưng Vương (phường Cửa Nam, Hà Nội) đẩy mạnh giáo dục STEM theo hướng gắn kết kiến thức liên môn với thực tiễn, mở rộng không gian học tập từ lớp học, câu lạc bộ đến các hoạt động trải nghiệm và sân chơi học thuật trong nước, quốc tế. Thông qua các dự án STEM, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), hoạt động nghiên cứu khoa học và trải nghiệm thực tế, học sinh được phát triển tư duy khoa học, năng lực công nghệ, kỹ năng hợp tác và khả năng giải quyết vấn đề. Những nỗ lực đó đã góp phần tạo nên nhiều thành tích nổi bật của học sinh nhà trường trong lĩnh vực STEM, Robotics và khoa học.

Một điểm nhấn trong năm học là việc triển khai mô hình giáo dục STEM theo định hướng dự án tại lớp 7S. Đây là lớp học đầu tiên của nhà trường thực hiện đầy đủ quy trình kỹ thuật STEM, từ xác định vấn đề, tìm hiểu tổng quan, đề xuất giải pháp, xây dựng nguyên mẫu đến thử nghiệm, đánh giá, chia sẻ và cải tiến sản phẩm. Trong quá trình học tập, học sinh được sử dụng nhật ký dự án, bộ tiêu chí đánh giá và trực tiếp tham gia vào từng khâu nghiên cứu, thiết kế, chế tạo.

Từ mô hình này, nhiều dự án gắn với nhu cầu thực tiễn đã được hình thành như GemiBot - trợ lý AI thế hệ mới, robot hút bụi, hệ thống hướng nắng thông minh cho pin mặt trời, đèn giao thông, máy hút ẩm, son dưỡng handmade, giải pháp xử lý rác hữu cơ từ rau củ quả thừa kết hợp cải tiến lò ủ phân. Các sản phẩm không chỉ thể hiện khả năng vận dụng kiến thức liên môn giữa khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học mà còn giúp học sinh rèn luyện kỹ năng làm việc nhóm, quản lý thời gian, tư duy phản biện và thuyết trình.

Theo nhà giáo Nguyễn Thị Thu Hà, Hiệu trưởng Trường Trung học cơ sở Trưng Vương, giáo dục STEM tại nhà trường được mở rộng thông qua các câu lạc bộ và hoạt động trải nghiệm khoa học. Những hoạt động này giúp học sinh tiếp cận khoa học theo hướng trực quan, sinh động và giàu tính khám phá. Từ nền tảng học tập và trải nghiệm đa dạng, học sinh của nhà trường đã đạt nhiều thành tích đáng ghi nhận trong năm học 2025-2026. Trong lần đầu tiên Việt Nam tham dự cuộc thi Robot quốc tế MARC 2026 với 3 thành viên, 2 học sinh của trường là Vũ Lâm Tùng và Nguyễn Tất Cần Bình (lớp 7H3) đã xuất sắc giành chức Vô địch bảng Task Master Junior. Tại Vòng chung kết toàn quốc FIRST LEGO League Vietnam Championship 2026, hai đội thi đại diện nhà trường đều giành giải Robot Design - hạng mục đánh giá cao tư duy kỹ thuật và khả năng sáng tạo trong thiết kế robot.

Ở lĩnh vực nghiên cứu khoa học, học sinh nhà trường đạt nhiều kết quả tại Cuộc thi Sáng tạo thanh thiếu niên, nhi đồng toàn quốc 2025; 18 học sinh đạt thành tích cao tại Kỳ thi Olympic Khoa học Tự nhiên và Hóa học lần thứ III. Bên cạnh đó, các học sinh của nhà trường cũng đạt thành tích cao tại Kỳ thi Olympic Khoa học Đông Nam Á, Giải vô địch quốc gia tại ASMOPSS 2025, Kỳ thi Olympic Khoa học Quốc tế StemCo 2025…

“Giáo dục STEM tại Trường Trung học cơ sở Trưng Vương không phải là những hoạt động riêng lẻ mà là một định hướng giáo dục xuyên suốt, được triển khai từ lớp học đến câu lạc bộ, từ trải nghiệm thực tiễn đến các sân chơi học thuật trong nước và quốc tế. Với sự đồng hành của đội ngũ giáo viên, phụ huynh, chuyên gia và các đơn vị hợp tác, nhà trường đang từng bước xây dựng môi trường giáo dục hiện đại, nơi học sinh được khuyến khích khám phá năng lực bản thân, nuôi dưỡng đam mê khoa học, phát triển tư duy sáng tạo và hình thành bản lĩnh hội nhập trong thời đại công nghệ số”, nhà giáo Nguyễn Thị Thu Hà chia sẻ.

Tại Trường Trung học cơ sở Nam Hồng (xã Phúc Thịnh, Hà Nội), những tiết học có ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) kết hợp với giáo dục STEM đang mang đến cho học sinh những trải nghiệm học tập mới mẻ và đầy hứng khởi. Thay vì tiếp nhận kiến thức một cách thụ động qua sách giáo khoa, học sinh được tham gia vào các hoạt động khám phá, tìm tòi và giải quyết những tình huống gắn với thực tiễn. Dưới sự hướng dẫn của giáo viên, các em sử dụng công cụ AI để tra cứu thông tin, phân tích dữ liệu, kiểm chứng giả thuyết, đồng thời vận dụng kiến thức liên môn để thiết kế sản phẩm hoặc tìm lời giải cho các vấn đề đặt ra. Không khí lớp học vì thế trở nên sôi nổi hơn khi học sinh được trao quyền chủ động trong quá trình học tập. Những câu hỏi "vì sao", "làm thế nào" xuất hiện nhiều hơn, thay cho cách học ghi nhớ máy móc.

Cần tư duy chủ động của giáo viên

Tại Hội trại Sáng tạo STEM, các em học sinh được trực tiếp trải nghiệm những hoạt động STEM thú vị, với sự điều phối, dẫn dắt của đội ngũ báo cáo viên nguồn dày dạn kinh nghiệm. Ảnh tư liệu: Thanh Tùng/TTXVN

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo và công nghệ đang làm thay đổi nhanh chóng cách con người học tập và làm việc, STEM, STEAM không chỉ là một phương pháp giáo dục mà còn là cách tiếp cận giúp học sinh hình thành những năng lực cần thiết cho tương lai. Tuy nhiên, giá trị cốt lõi của STEM, STEAM không nằm ở những mô hình đẹp mắt hay các sản phẩm trưng bày sau mỗi dự án mà là ở quá trình học sinh được tư duy, khám phá và tìm lời giải cho các vấn đề thực tiễn. Để làm được điều đó, vai trò của giáo viên đặc biệt quan trọng.

Theo ông Đặng Việt Hà, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Phúc Thịnh (Hà Nội), để STEM, STEAM thực sự phát huy hiệu quả, yếu tố quyết định không phải là số lượng hoạt động được tổ chức mà là cách giáo viên dẫn dắt quá trình học tập của học sinh. Giáo viên cần chủ động tạo ra môi trường học tập cởi mở, khuyến khích học sinh mạnh dạn đưa ra ý tưởng, thử nghiệm các giải pháp mới và không ngại mắc sai lầm. Khi được trải nghiệm, tự điều chỉnh và rút kinh nghiệm từ thực tiễn, học sinh sẽ từng bước hình thành tư duy sáng tạo, khả năng giải quyết vấn đề và tinh thần học tập chủ động. Ban giám hiệu nhà trường cần tạo điều kiện tối đa về cơ sở vật chất, khuyến khích giáo viên bứt phá khỏi những khuôn mẫu cũ để tiếp cận với những công nghệ giáo dục hiện đại. Sự đồng hành, định hướng kịp thời từ lãnh đạo nhà trường chính là điểm tựa vững chắc để các giáo viên và tổ chuyên môn tự tin triển khai những ý tưởng sáng tạo độc đáo.

Coi trọng vai trò của giáo viên trong giáo dục STEM, STEAM, nhà giáo Nguyễn Thị Thu Hà, Hiệu trưởng Trường Trung học cơ sở Trưng Vương cho rằng, không phải thiết bị đắt tiền mà tư duy tổ chức dạy học và sự tâm huyết của giáo viên mới là điều quan trọng bởi nhiều hoạt động STEM được triển khai từ những vật liệu rất đơn giản, gần gũi trong đời sống hằng ngày. Điều học sinh cần là môi trường để được khám phá, sáng tạo và kết nối kiến thức với thực tế. Các giáo viên sẽ giúp học sinh phát triển tư duy sáng tạo, năng lực kỹ thuật, kỹ năng hợp tác và giao tiếp, đồng thời khơi dậy niềm yêu thích với khoa học và công nghệ.

Công tác tập huấn cho giáo viên cũng được Trường Trung học cơ sở Cầu Giấy (phường Yên Hòa, Hà Nội) triển khai bài bản. Nhà trường cử đội ngũ giáo viên dạy khoa học tự nhiên, công nghệ hoặc có kỹ năng công nghệ thông tin tham gia tập huấn cùng chuyên gia. Với những kiến thức được tập huấn, các giáo viên tiếp tục lan tỏa tới học sinh. Nhà trường cũng tạo ra nhiều sân chơi, giao các đề bài thực tiễn để giáo viên và học sinh cùng giải quyết; thành lập nhiều câu lạc bộ hoạt động sôi nổi, có học sinh đạt giải cao tại các sân chơi trong và ngoài nước. Đáng chú ý, trong các giờ sinh hoạt câu lạc bộ STEM, học sinh sử dụng hoàn toàn tiếng Anh, hướng tới mục tiêu kết hợp học khoa học công nghệ với nâng cao năng lực ngoại ngữ.

Nhà giáo Lưu Văn Thông, Hiệu trưởng Trường Trung học cơ sở Cầu Giấy cho rằng, phòng STEM không phải là phòng trưng bày. Giáo viên cần chủ động làm chủ công nghệ, từ đó tạo ra môi trường để học sinh được trải nghiệm, thử nghiệm, sáng tạo. Có như vậy, giáo dục STEM mới thực sự hiệu quả.

Việc đẩy mạnh STEM, STEAM trong các nhà trường Hà Nội không đơn thuần là đổi mới phương pháp dạy học mà còn là hành trình nuôi dưỡng những công dân tương lai có tư duy khoa học, khả năng giải quyết vấn đề và tinh thần dám thử thách những giới hạn mới. Khi người thầy chủ động đổi mới, nhà trường tạo dựng môi trường học tập cởi mở và học sinh được trao cơ hội khám phá, trải nghiệm, STEM, STEAM sẽ thực sự trở thành động lực góp phần hiện thực hóa mục tiêu xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu phát triển Thủ đô trong kỷ nguyên mới.