OSCAR 2026: níu giữ con người ở lại với sáng tạo điện ảnh

Một giải thưởng khiêm nhường tại Oscar, dường như lại là hy vọng mỏng manh, cứu vãn sự hiện diện của chính chúng ta trên diễn đàn điện ảnh.

Oscar từ lâu được mặc định là sân chơi riêng của nghệ thuật. Ở đấy, người ta tôn vinh những tác phẩm điện ảnh xuất sắc, với sự đóng góp của hàng loạt nghệ sĩ trước và sau ống kính. Nhóm đầu tiên bước ra hào quang dĩ nhiên là diễn viên, từ vai chính đến vai phụ. Lẫy lừng không kém là gương mặt của đạo diễn, tiếp nữa là biên kịch, rồi thì nhạc sĩ ở hạng mục dành cho nhạc phim.

Giải casting xuất sắc nhất được trao cho Cassandra Kulukundis nhờ công lao tuyển lựa nên dàn diễn viên xuất chúng cho One Battle After Another - cũng đồng thời là bộ phim xuất sắc nhất năm 2026. Ảnh: AFP

Những bộ phận khác như quay phim, dựng phim, thiết kế mỹ thuật, ánh sáng, kỹ xảo cũng xác lập được chỗ đứng cho riêng mình, như những nghệ sĩ đích thực đã định hình điện ảnh. Nhưng mãi đến năm nay, Oscar mới lần đầu tiên ghi nhận thêm cống hiến của một cá nhân nữa trong quá trình sáng tạo đó, thông qua giải casting xuất sắc nhất. Giải thưởng lịch sử này được trao cho Cassandra Kulukundis nhờ công lao tuyển lựa nên dàn diễn viên xuất chúng cho One Battle After Another - cũng đồng thời là bộ phim xuất sắc nhất năm 2026.

Một tầng lớp nghệ sĩ mới?

Dưới góc độ bản quyền, điện ảnh vẫn luôn là một loại hình tác phẩm phức tạp bậc nhất. Mỗi bộ phim được công chiếu là thành tựu của rất nhiều lớp lang sáng tạo; từ đó cũng kéo theo một tập hợp quyền khổng lồ liên quan đến vô số chủ thể, đối tượng, được ràng buộc chặt chẽ với nhau. Sự công nhận chính thức của Oscar sẽ dịch chuyển một lớp lang mới lên vũ đài ánh sáng, một tín hiệu cho thấy các nhà tuyển vai hoàn toàn có thể bước khỏi định kiến của một công việc kỹ thuật/nhân sự, để sắm vai “tác giả”, chia sẻ quyền lợi lâu dài về sở hữu trí tuệ.

Sáng tạo là một quá trình lựa chọn và sắp xếp

Nếu phát ngôn như vậy trước mặt các nghệ sĩ truyền thống, hẳn là nhiều người sẽ có chút phật lòng, bởi khái niệm sáng tạo nghệ thuật đâu thể đúc kết bằng vài từ cụt lủn. Nhưng khổ nỗi, pháp luật chưa bao giờ tự trao cho mình quyền thưởng thức nghệ thuật. Khi nhìn bằng con mắt pháp lý, chỉ có tác phẩm đạt tiêu chuẩn tối thiểu để bảo hộ hay không.

Trải qua chặng đường dài phát triển, tác quyền đã từng được trao chỉ cần tác giả “đổ mồ hôi” công sức để tạo ra tác phẩm, nghe có vẻ hơi giống… công việc lao động chân tay. Dù về sau có chuyển mình khắt khe hơn một chút, quyền tác giả cũng chỉ dừng lại ở mức độ đòi hỏi tác phẩm phải có mức độ sáng tạo tối thiểu, là tập hợp của những quyết định mang tính chủ quan trong việc lựa chọn và sắp xếp. Đối với pháp luật, tác phẩm là tác phẩm, không có tác phẩm hay và tác phẩm dở.

Quá trình làm việc của một giám đốc casting như Cassandra có lẽ là minh chứng sống động nhất mô tả cho hoạt động lựa chọn và sắp xếp nói trên. Mối quan hệ hợp tác giữa bà và đạo diễn Paul Thomas Anderson không thể nào chỉ thuần túy kỹ thuật mà lại có thể đồng hành hơn 30 năm, bao trùm toàn bộ 10 bộ phim điện ảnh của Anderson.

Với One Battle After Another, quyết định sáng tạo táo bạo nhất của bà nằm ở việc phát hiện ra Chase Infiniti cho vai diễn Willa Ferguson, cô con gái của nhân vật thủ vai bởi Di Carprio lừng danh. Sẽ không ngoa nếu nói rằng lựa chọn này đã tạo ra một điểm neo cảm xúc xuất sắc, giúp bộ phim càn quét mùa giải thưởng năm 2026. Chase là một cô bé “vô danh”, cho đến khi Cassandra nhìn thấy tố chất gì đó trong cô. Tuyển chọn tinh tế đến vậy chẳng phải là nghệ thuật thì là gì?

Quả thật, nhà tuyển vai không đơn thuần ghi chép một danh sách họ và tên. Người này trực tiếp thực hiện hàng ngàn quyết định mang tính chủ quan để xây dựng hệ thống nhân vật. Nếu quyền tác giả sẵn sàng được trao cho việc lựa chọn và sắp xếp các bài thơ có sẵn vào một tuyển tập văn học, thì việc tuyển chọn diễn viên tham gia bộ phim dĩ nhiên càng xứng đáng được ghi nhận.

Chỗ đứng nào cho giám đốc casting?

Trong mô hình thù lao của ngành điện ảnh thế giới, có một cơ chế chi trả rất đặc thù tạm gọi là “thù lao phái sinh” (residuals). Đây là các khoản thanh toán được đàm phán thông qua nghiệp đoàn, do hãng phim hoặc nhà phân phối chi trả cho diễn viên, đạo diễn và biên kịch mỗi khi bộ phim được tái sử dụng trên nền tảng thứ cấp như truyền hình, đĩa DVD, hoặc phát trực tuyến. Dựa trên tỷ lệ phần trăm doanh thu, chúng tạo ra một nguồn thu nhập thụ động không nhỏ cho các nghệ sĩ.

Tuy nhiên, dưới cơ chế hiện hành, nhà tuyển vai hoàn toàn bị loại khỏi hệ thống chia sẻ lợi nhuận này. Họ thường chỉ nhận được một khoản phí dịch vụ cố định trong giai đoạn tiền kỳ. Khi bộ phim tiếp tục mang về hàng tỉ đô la doanh thu nhiều năm sau đó, những người đã tạo ra công thức ban đầu, bằng cách ghép nối chính xác các diễn viên, lại không nhận được thêm bất kỳ giá trị thặng dư nào.

Thậm chí còn chưa cần bàn đến chuyện tiền nong. Trong bài phát biểu nhận giải, Cassandra chua chát nhưng đầy tự hào nói rằng: “Tôi dành tặng giải thưởng này cho các nhà tuyển vai, những người chưa bao giờ có cơ hội đứng trên đây, những người thậm chí không có cơ hội được ghi tên mình vào bộ phim”.

Ở mô hình bản quyền “làm thuê” theo kiểu… rất Mỹ (work made for hire), các cá nhân như Cassandra dường như chưa bao giờ tìm được sự công nhận. Ngay cả trong một mô hình đề cao quyền nhân thân, như Việt Nam chẳng hạn, nhà tuyển vai cũng không được nêu đích danh để hưởng quyền đứng tên trên tác phẩm điện ảnh, dù hàng loạt bộ phận khác như quay dựng, kỹ xảo đều được trực tiếp nhắc đến.

Trở về một chút với lịch sử, sự tiến hóa của nghề tuyển vai hiện nay mang nét tương đồng sâu sắc với lộ trình mà các ngành quay phim và dựng phim trải qua. Người quay dựng từng bị coi là các kỹ thuật viên mang tính cơ học, nhưng họ đã thành lập các hiệp hội danh dự để nâng tầm ngành nghề, đồng thời dựa vào mạng lưới nghiệp đoàn như IATSE để bảo vệ quyền lợi. Nghề tuyển vai cũng đạt được thành tựu bước đầu, nhưng liệu chừng niềm vui có kéo dài lâu khi Oscar 2026 diễn ra trong một bối cảnh rối bời?

Thay lời kết

Vài ngày trước buổi lễ, mạng xã hội tràn ngập đoạn phim ngắn của Tom Cruise và Brad Pitt do mô hình AI Seedance tạo ra, gây nên những luồng tranh luận kịch liệt. Chưa hết, chỉ một ngày sau Oscar, vài hãng phim Trung Quốc tiết lộ kế hoạch táo bạo thay thế hoàn toàn dàn diễn viên phụ bằng nhân vật AI, thậm chí còn công bố tạo hình một cặp diễn viên AI. Giữa không gian hỗn loạn đó, giá trị sáng tạo của con người bằng xương bằng thịt bị đẩy đến tận cùng lằn ranh. Một giải thưởng khiêm nhường tại Oscar, dường như lại là hy vọng mỏng manh, cứu vãn sự hiện diện của chính chúng ta trên diễn đàn điện ảnh.

Nguyễn Lương Sỹ