PGS Nguyễn Văn Hàm: Giáo dục phải là phương tiện kiến tạo kỷ nguyên mới

PGS Nguyễn Văn Hàm, nguyên Chủ nhiệm khoa Lưu trữ học và quản trị văn phòng, Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội.

Đất nước đang bước vào một giai đoạn phát triển mới, với những yêu cầu ngày càng cao về khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và hội nhập quốc tế, giáo dục không thể chỉ dừng lại ở việc truyền đạt tri thức hay cấp bằng cho người học. Theo đó, giáo dục phải luôn giữ một vị trí đặc biệt, vừa là nền tảng của tiến bộ xã hội, vừa là động lực trực tiếp tạo ra nguồn nhân lực cho phát triển.

Trao đổi với Tạp chí Công dân và Khuyến học, Phó Giáo sư Nguyễn Văn Hàm, nguyên Chủ nhiệm khoa Lưu trữ học và quản trị văn phòng, Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội cho rằng giáo dục phải trở thành một trong những phương tiện quan trọng để kiến tạo con người mới, năng lực mới và động lực mới cho kỷ nguyên mới.

Từ truyền thụ tri thức đến kiến tạo năng lực

Theo PGS Nguyễn Văn Hàm, trong một thời gian dài, giáo dục thường được nhìn nhận trước hết như một quá trình truyền thụ kiến thức. Người thầy truyền đạt, người học tiếp nhận; nhà trường cung cấp chương trình, người học hoàn thành chương trình và nhận bằng cấp. Mô hình ấy từng phù hợp với một xã hội mà tri thức tương đối ổn định và tốc độ biến đổi chưa quá nhanh. 

Tuy nhiên, sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, công nghệ sinh học, tự động hóa, Internet vạn vật và nhiều công nghệ mới đang làm thay đổi sâu sắc cách con người học tập, làm việc và sáng tạo. Một lượng tri thức khổng lồ có thể được tiếp cận chỉ trong vài giây. Máy móc ngày càng có khả năng thực hiện những công việc trước đây vốn được xem là đặc quyền của con người.

Do đó, nếu giáo dục chỉ tập trung vào việc giúp người học "biết nhiều" thì chưa đủ. Điều quan trọng hơn là phải giúp họ biết cách học, biết tư duy, biết giải quyết vấn đề, biết hợp tác, biết sáng tạo và biết chịu trách nhiệm với những lựa chọn của mình. 

Ông cho rằng, giá trị của giáo dục vì thế không còn nằm chủ yếu ở lượng kiến thức mà người học ghi nhớ, mà nằm ở năng lực biến tri thức thành hành động, biến ý tưởng thành sáng kiến và biến sáng kiến thành giá trị cho cộng đồng.

Đây cũng là một sự thay đổi căn bản trong cách tiếp cận giáo dục. Thay vì chỉ đặt câu hỏi "nhà trường có thể dạy gì?", cần chuyển sang câu hỏi "con người và xã hội đang cần gì, tương lai sẽ cần gì?".

Một nền giáo dục của kỷ nguyên mới phải chuyển mạnh từ tư duy "dạy những gì nhà trường có" sang "phát triển những gì xã hội và con người cần".

Điểm số, bằng cấp không thể trở thành mục tiêu cuối cùng

Trong thực tế, điểm số, thi cử và bằng cấp vẫn có vai trò quan trọng trong hệ thống giáo dục. Nhưng theo PGS Nguyễn Văn Hàm, cần nhận thức rõ rằng đây chỉ là những công cụ để đánh giá và ghi nhận kết quả học tập, chứ không thể trở thành đích đến cuối cùng.

Một học sinh có thể đạt điểm rất cao nhưng lại thiếu khả năng tư duy độc lập. Một sinh viên có thể sở hữu tấm bằng tốt nghiệp nhưng thiếu năng lực thích ứng với môi trường làm việc. Một người lao động có thể có nhiều chứng chỉ nhưng không có khả năng sáng tạo hay giải quyết những vấn đề mới. 

Mục tiêu sâu xa hơn của giáo dục phải là phát triển con người. Đó phải là những con người có tri thức nhưng không xa rời thực tiễn; có năng lực chuyên môn nhưng đồng thời có đạo đức và trách nhiệm xã hội; có khát vọng vươn lên nhưng không đánh mất bản sắc văn hóa; có khả năng cạnh tranh quốc tế nhưng vẫn ý thức sâu sắc về trách nhiệm đối với đất nước.

Một quốc gia muốn bước vào giai đoạn phát triển mới không thể chỉ cần một lực lượng lao động đông đảo. Điều quan trọng hơn là phải có nguồn nhân lực chất lượng cao, có khả năng sáng tạo, làm chủ công nghệ và liên tục học tập trong suốt cuộc đời. Vì vậy, đổi mới giáo dục trước hết phải bắt đầu từ việc trả lời câu hỏi: Chúng ta muốn đào tạo con người như thế nào cho tương lai?

Đây không chỉ là câu hỏi dành cho ngành giáo dục mà còn là câu hỏi gắn trực tiếp với chiến lược phát triển quốc gia.

Vai trò "Người thầy" trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo

Một trong những thay đổi lớn nhất hiện nay là sự xuất hiện và phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo. Khi người học có thể tiếp cận một lượng thông tin khổng lồ chỉ bằng một thiết bị kết nối Internet, vai trò của người thầy cũng cần được nhìn nhận theo một cách mới.

Theo PGS Nguyễn Văn Hàm, khi tri thức không còn nằm độc quyền trong sách giáo khoa hay bài giảng, người thầy càng phải chuyển từ vai trò chủ yếu là người truyền đạt kiến thức sang người định hướng, tổ chức, khơi gợi và dẫn đường cho người học.

Người thầy phải giúp người học biết đặt câu hỏi, biết kiểm chứng thông tin, biết tư duy phản biện, biết sử dụng công nghệ một cách có trách nhiệm và quan trọng hơn là biết biến tri thức thành năng lực của chính mình.

Công nghệ có thể hỗ trợ ngày càng nhiều cho một bài giảng. Trí tuệ nhân tạo có thể giải thích một vấn đề, đưa ra nhiều phương án và thậm chí hỗ trợ người học thực hiện một số nhiệm vụ phức tạp. Nhưng sự động viên của người thầy đối với một học sinh đang mất niềm tin, sự định hướng đối với một sinh viên đang đứng trước lựa chọn nghề nghiệp, hay tấm gương về trách nhiệm và nhân cách của người thầy vẫn là những giá trị đặc biệt.

Vì vậy, đổi mới giáo dục không có nghĩa là thay thế người thầy bằng công nghệ. Ngược lại, công nghệ càng phát triển thì yêu cầu đối với người thầy càng cao. Người thầy phải trở thành người dẫn đường, giúp người học không chỉ biết sử dụng công nghệ mà còn biết làm chủ công nghệ, không chỉ tiếp nhận thông tin mà còn biết phân tích, đánh giá và sử dụng thông tin một cách có trách nhiệm.

Muốn vậy, cần giảm những áp lực hành chính không cần thiết, tạo điều kiện để giáo viên được tự chủ chuyên môn, được học tập suốt đời và được tiếp cận những phương pháp giáo dục mới. Một xã hội coi trọng giáo dục trước hết phải là một xã hội coi trọng người làm giáo dục.

Kiến tạo kỷ nguyên mới bắt đầu từ con người

Mọi chiến lược phát triển cuối cùng đều quay trở lại với con người. Chúng ta có thể đầu tư những công trình hiện đại, xây dựng hạ tầng tiên tiến, đưa công nghệ mới vào sản xuất, nhưng nếu thiếu những con người đủ năng lực để vận hành, sáng tạo và làm chủ thì những nguồn lực ấy khó có thể phát huy đầy đủ giá trị. Bởi vậy, PGS Nguyễn Văn Hàm cho rằng: "Đầu tư cho giáo dục không đơn giản là đầu tư cho một lĩnh vực xã hội, mà là đầu tư cho năng lực phát triển dài hạn của quốc gia".

Khoa học công nghệ cần những con người có tri thức. Đổi mới sáng tạo cần những con người có tư duy mới. Chuyển đổi số cần những con người có năng lực số. Một nền kinh tế hiện đại cần những con người có khả năng học hỏi liên tục và thích ứng với những thay đổi nhanh chóng. 

Bên cạnh năng lực chuyên môn, xã hội còn cần những con người có đạo đức, trách nhiệm, ý thức công dân, khả năng hợp tác và khát vọng cống hiến. Vì thế, kiến tạo kỷ nguyên mới không thể chỉ là câu chuyện của công nghệ. Công nghệ là công cụ, còn con người mới là chủ thể kiến tạo.

Kỷ nguyên mới không chờ đợi chúng ta hoàn thiện mọi thứ rồi mới bắt đầu. Chính quá trình đổi mới giáo dục hôm nay đang đặt những viên gạch đầu tiên cho tương lai. Nếu coi con người là chủ thể, nguồn lực và mục tiêu của phát triển, thì giáo dục chính là con đường căn bản nhất để phát triển con người.

Kỷ nguyên mới sẽ được kiến tạo bằng khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Nhưng phía sau tất cả những điều đó vẫn là con người. Theo tinh thần đó, có thể thấy giáo dục không chỉ có nhiệm vụ chuẩn bị cho con người bước vào tương lai, mà còn phải trao cho con người năng lực tham gia tạo dựng tương lai.

Đó cũng là lúc giáo dục thực sự vượt ra khỏi giới hạn của việc truyền đạt kiến thức để trở thành một động lực phát triển quốc gia. Muốn kiến tạo kỷ nguyên mới, trước hết phải kiến tạo con người của kỷ nguyên mới. Và muốn kiến tạo con người ấy, không có con đường nào căn bản hơn giáo dục.