PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Ý nghĩa sâu xa nhất của Trung thu đối với đời sống tinh thần người Việt nằm ở ba từ: Đoàn viên, Trao truyền và Yêu thương

Thưa ông, Tết Trung thu bắt nguồn từ đâu và đã thay đổi như thế nào qua các thời kỳ lịch sử? Tết Trung thu mang ý nghĩa gì đối với đời sống tinh thần của người Việt?

- Theo tôi, khi nói về nguồn gốc Tết Trung thu, chúng ta nên nhìn bằng một cách tiếp cận rộng và thận trọng, bởi đây không phải là một lễ tiết có thể quy giản về một câu chuyện duy nhất hay một quốc gia duy nhất. Trung thu hình thành trong không gian văn hóa nông nghiệp Á Đông, gắn với chu kỳ mùa vụ, với việc quan sát trăng, cảm thức về sự viên mãn của thiên nhiên và nhu cầu sum họp cộng đồng vào thời điểm giữa mùa thu. Trong quá trình giao lưu lâu dài giữa các nền văn hóa phương Đông, nhiều lớp truyền thuyết, nghi lễ và tập quán đã đan xen với nhau. Ở Việt Nam, tư liệu lịch sử cho thấy từ thời Lý đã có những sinh hoạt hội hè vào dịp giữa tháng Tám như rước đèn, đua thuyền, múa rối nước; về sau, Trung thu ngày càng đi sâu vào đời sống dân gian và được người Việt tiếp biến thành một ngày tết mang sắc thái riêng.

Nếu ở một số quốc gia Á Đông, Trung thu nổi bật hơn với ý nghĩa đoàn viên gia đình, tạ ơn mùa màng hay tưởng nhớ tổ tiên, thì ở Việt Nam, bên cạnh ý nghĩa đoàn viên, Trung thu còn trở thành một ngày hội rất đặc biệt dành cho trẻ em. Quá trình ấy cho thấy sức sống của văn hóa Việt Nam: chúng ta tiếp nhận những yếu tố chung của khu vực nhưng luôn biến đổi để phù hợp với tâm lý, lối sống và cấu trúc cộng đồng của mình. Từ chỗ gắn nhiều với lễ tiết nông nghiệp, Trung thu dần trở thành không gian của gia đình, xóm làng, của tiếng trống lân, ánh đèn ông sao, mâm cỗ trông trăng và ký ức tuổi thơ.

Tôi cho rằng ý nghĩa sâu xa nhất của Trung thu đối với đời sống tinh thần người Việt nằm ở ba chữ: đoàn viên, trao truyền và yêu thương. Đó là dịp để các thế hệ trong gia đình ngồi lại bên nhau; người lớn dành sự quan tâm cho trẻ nhỏ; cộng đồng cùng tạo ra niềm vui chung; và những giá trị văn hóa được truyền từ ông bà, cha mẹ sang con cháu bằng những trải nghiệm rất tự nhiên. Một đứa trẻ tự tay làm chiếc đèn, nghe kể chuyện chú Cuội - chị Hằng, cùng ông bà bày mâm cỗ hay theo cha mẹ đi xem múa lân thực ra đang tiếp nhận văn hóa bằng cảm xúc. Chính những ký ức như vậy tạo nên sự gắn bó với gia đình, quê hương và bản sắc dân tộc lâu bền hơn rất nhiều bài học mang tính giáo điều.

Những phong tục nào được coi là đặc trưng nhất trong dịp Trung thu thưa ông?

- Nhắc đến Trung thu của người Việt, trước hết phải nhắc đến tục trông trăng và bày cỗ. Đêm rằm tháng Tám, khi trăng tròn và sáng nhất, các gia đình thường chuẩn bị hoa quả, bánh trái, trà nước để cùng nhau ngắm trăng, trò chuyện và chờ trẻ em phá cỗ. Trong đời sống truyền thống, đây vừa là một sinh hoạt gia đình, vừa là một cách con người bày tỏ sự trân trọng đối với thiên nhiên, mùa màng và thành quả lao động.

Phong tục thứ hai rất đặc trưng là rước đèn. Đèn ông sao, đèn kéo quân, đèn cá chép, đèn con thỏ hay những chiếc đèn giấy thủ công không chỉ là đồ chơi mà còn tạo nên cả một không gian ánh sáng rất riêng của Trung thu Việt Nam. Trẻ em cầm đèn đi thành từng nhóm qua ngõ xóm, vừa đi vừa hát, biến đêm rằm thành một cuộc hội ngộ của cộng đồng. Cùng với đó là múa lân, múa sư tử, múa rồng, tiếng trống dồn dập và những đoàn biểu diễn đi qua từng phố, từng làng. Ở nhiều nơi, Trung thu còn gắn với các trò chơi dân gian, làm đồ chơi truyền thống, nặn tò he, làm mặt nạ giấy bồi, tiến sĩ giấy, đầu sư tử…

Một phong tục nữa rất quan trọng là tặng bánh và quà. Bánh nướng, bánh dẻo không chỉ để ăn mà còn là vật phẩm biểu đạt tình cảm. Người ta biếu ông bà, cha mẹ, thầy cô, bạn bè, đối tác như một lời chúc về sự đủ đầy, viên mãn. Tuy nhiên, theo tôi, giá trị của món quà Trung thu không nằm ở sự đắt tiền mà ở ý nghĩa kết nối. Khi quà tặng bị đẩy quá xa về phía hình thức và giá trị vật chất, tinh thần của ngày tết dễ bị che khuất.

Điều đáng quý là các phong tục Trung thu đều có tính tham gia rất cao. Trẻ em không chỉ đứng nhìn mà được làm đèn, rước đèn, múa hát, phá cỗ; người lớn không chỉ tổ chức mà cùng tham gia, kể chuyện, hướng dẫn và tạo không gian cho trẻ. Chính sự cùng làm, cùng chơi, cùng nhớ ấy làm nên sức sống của Trung thu. Vì thế, bảo tồn Trung thu không chỉ là bảo tồn vài vật phẩm hay nghi lễ, mà quan trọng hơn là giữ được khả năng để cộng đồng cùng tạo ra lễ hội của chính mình.

Giữ hồn Trung thu là giữ được tinh thần đoàn viên, tình yêu thương, niềm vui trẻ thơ. (Ảnh minh họa: PV)

Vì sao Tết Trung thu được coi là ngày hội của trẻ em, thưa ông?

- Ở Việt Nam, Trung thu được coi là tết của thiếu nhi bởi qua nhiều thế hệ, phần sinh động và đặc sắc nhất của ngày tết này đã được tổ chức xoay quanh trẻ em. Trẻ được tặng bánh, tặng đồ chơi, làm và rước đèn, xem múa lân, tham gia trò chơi, nghe kể chuyện cổ tích rồi cùng nhau phá cỗ. Nếu nhiều lễ tiết truyền thống đòi hỏi trẻ em chủ yếu quan sát hoặc làm theo nghi thức của người lớn, thì Trung thu lại trao cho các em vị trí trung tâm. Đó là điều rất đặc biệt.

Theo tôi, đằng sau việc dành Trung thu cho trẻ em còn có một triết lý văn hóa sâu sắc: một cộng đồng muốn có tương lai thì phải biết chăm sóc tuổi thơ. Người lớn chuẩn bị đèn, làm đồ chơi, dựng đầu lân, bày cỗ, tổ chức trò chơi cho trẻ thực chất là đang gửi gắm tình yêu thương và trách nhiệm giữa các thế hệ. Bởi vậy, Trung thu không chỉ là một ngày “cho trẻ vui”, mà còn là dịp để xã hội tự nhắc mình rằng trẻ em cần được sống trong môi trường an toàn, nhân ái, giàu trí tưởng tượng và có cơ hội tiếp xúc với văn hóa truyền thống.

Tôi cũng rất coi trọng tính bình đẳng của ngày hội này. Trong ký ức cộng đồng, niềm vui Trung thu thường đến từ những thứ rất giản dị: một chiếc đèn ông sao, một chiếc mặt nạ giấy, vài miếng bưởi, chiếc bánh được chia đều cho cả nhóm trẻ. Chính sự giản dị ấy tạo ra cảm giác mọi đứa trẻ đều có quyền được vui. Vì thế, khi tổ chức Trung thu hôm nay, chúng ta càng cần quan tâm đến trẻ em ở vùng khó khăn, trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, trẻ em trong bệnh viện, các cơ sở bảo trợ… để tinh thần “tết của thiếu nhi” không chỉ là khẩu hiệu.

Một ngày tết dành cho trẻ em sẽ có ý nghĩa nhất khi trẻ không chỉ là người tiêu dùng những món đồ được mua sẵn, mà là chủ thể sáng tạo: tự làm đèn, học một bài hát, tham gia một trò chơi dân gian, nghe người lớn kể chuyện, tìm hiểu ý nghĩa của chiếc bánh và mâm cỗ. Khi đó, niềm vui Trung thu đồng thời trở thành một quá trình giáo dục văn hóa rất tự nhiên.

Thưa ông, Tết Trung thu ngày nay chịu ảnh hưởng thế nào từ đời sống đô thị và thương mại hóa? Theo ông, cần làm gì để gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa của Tết Trung thu trong thế hệ trẻ?

- Đời sống đô thị đã làm Trung thu thay đổi rất rõ. Không gian cộng đồng truyền thống thu hẹp, trẻ em ít có điều kiện chạy chơi tự do trong ngõ xóm; lịch học và nhịp sống gia đình dày hơn; nhiều hoạt động chuyển vào trung tâm thương mại, khu đô thị, trường học hoặc các sự kiện được tổ chức chuyên nghiệp. Đồng thời, thương mại điện tử, mạng xã hội và ngành công nghiệp quà tặng khiến Trung thu trở thành một mùa tiêu dùng lớn với bánh, hộp quà, đồ chơi, trang trí và các chiến dịch truyền thông đa dạng. Những thay đổi này có mặt tích cực: sản phẩm đẹp hơn, an toàn hơn ở nhiều phân khúc, dịch vụ phong phú, các thương hiệu quan tâm hơn đến thiết kế và kể chuyện. Nhưng cũng có mặt trái là sự phô trương, quà tặng quá đắt tiền, đồ chơi công nghiệp lấn át đồ chơi dân gian, áp lực “check-in” và tiêu dùng khiến trẻ em đôi khi trở thành khán giả hoặc khách hàng hơn là chủ thể của ngày hội.

Tôi cho rằng không nên đối lập một cách cực đoan giữa truyền thống và hiện đại, cũng không nên coi thương mại hóa tự thân là điều xấu. Văn hóa muốn sống được phải đi vào thị trường, nhưng thị trường cần được dẫn dắt bởi giá trị văn hóa. Điều đáng lo không phải là bánh trung thu được bán nhiều hay đèn lồng được thiết kế mới, mà là khi ý nghĩa đoàn viên, sẻ chia, sáng tạo và giáo dục bị thay thế hoàn toàn bằng giá cả, hình thức và sự khoe mẽ.

Để gìn giữ và phát huy Trung thu trong thế hệ trẻ, theo tôi cần làm đồng thời ở nhiều tầng. Gia đình cần trở lại vai trò trung tâm: dành thời gian cùng con làm đèn, bày cỗ, kể chuyện và đi rước đèn thay vì chỉ mua quà. Nhà trường nên tổ chức Trung thu theo hướng trải nghiệm văn hóa, để học sinh gặp nghệ nhân, làm đồ chơi, tìm hiểu lịch sử và phong tục. Cộng đồng, bảo tàng, thiết chế văn hóa và chính quyền địa phương cần tạo thêm không gian công cộng an toàn cho những lễ hội nhỏ, gần gũi, có sự tham gia thực chất của người dân. Các nghệ nhân và làng nghề cần được hỗ trợ về thiết kế, thương hiệu, thương mại điện tử và bảo hộ sáng tạo để đồ chơi truyền thống đủ sức cạnh tranh trong đời sống mới. Doanh nghiệp cũng nên được khuyến khích phát triển các sản phẩm trung thu vừa hấp dẫn, vừa có “chất Việt”, giảm lãng phí bao bì và tránh biến quà tặng thành cuộc đua hình thức.

Quan trọng hơn cả, chúng ta phải làm cho người trẻ thấy rằng truyền thống không phải là một điều gì cũ kỹ mà là một nguồn cảm hứng để sáng tạo. Một chiếc đèn ông sao có thể được thiết kế lại; một câu chuyện chú Cuội có thể trở thành phim hoạt hình, trò chơi, sách tranh; một làng nghề làm đồ chơi có thể trở thành điểm đến du lịch trải nghiệm. Khi văn hóa truyền thống bước được vào ngôn ngữ của thế hệ mới, Trung thu sẽ không chỉ được “giữ lại”, mà còn tiếp tục sinh sôi những giá trị mới. Giữ hồn Trung thu, suy cho cùng, không phải giữ nguyên mọi hình thức của quá khứ, mà là giữ được tinh thần đoàn viên, tình yêu thương, niềm vui trẻ thơ và khả năng kết nối cộng đồng trong một đời sống đang đổi thay rất nhanh.

-Trân trọng cảm ơn ông!