Phải xây dựng quy tắc liêm chính khi sử dụng Trí tuệ nhân tạo trong nghiên cứu

Bộ Khoa học và Công nghệ (KH&CN) vừa chính thức ban hành văn bản hướng dẫn nhằm bảo vệ giá trị tri thức, xây dựng văn hóa minh bạch và xác định rõ trách nhiệm của các bên trong hoạt động khoa học công nghệ.

Hướng dẫn về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ yêu cầu các đơn vị phải xây dựng quy tắc liêm chính khi sử dụng AI. Ảnh: NTCC

Trong bối cảnh triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW, Đảng và Nhà nước đặc biệt quan tâm đầu tư cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Đi cùng với đó, trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân trong việc bảo đảm liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp ngày càng đòi hỏi khắt khe.

Để hiện thực hóa điều này, Thứ trưởng Bộ KH&CN Bùi Hoàng Phương vừa thay mặt Bộ trưởng ký Quyết định số 2557/QĐ-BKHCN ban hành Hướng dẫn về liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ.

Hướng dẫn này được xây dựng trên cơ sở cụ thể hóa Điều 8 của Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo năm 2025, cùng các quy định chi tiết tại Nghị định số 262/2025/NĐ-CP của Chính phủ.

Theo đó, các hành vi vi phạm nghiêm trọng liêm chính khoa học bao gồm việc ngụy tạo dữ liệu bằng cách bịa đặt số liệu, kết quả thí nghiệm rồi công bố như thật; giả mạo dữ liệu qua việc can thiệp, sửa đổi, lược bỏ hoặc sắp xếp lại dữ liệu làm sai lệch bản chất hồ sơ nghiên cứu.

Hướng dẫn cũng chỉ rõ hành vi đạo văn dưới mọi hình thức, bao gồm sao chép lời văn, ý tưởng, kết quả của người khác hoặc của chính mình mà không trích dẫn trung thực, kể cả việc thuê hoặc nhờ người khác viết bài rồi đứng tên mình.

Ngoài ra, việc gian lận tác giả như ghi tên người không có đóng góp, cố tình loại bỏ tên của người có đóng góp thực sự, hay che giấu xung đột lợi ích bằng cách không công khai các mối quan hệ tài chính, nguồn tài trợ có thể ảnh hưởng đến tính khách quan của nghiên cứu cũng bị nghiêm cấm.

Về mặt đạo đức nghề nghiệp, hướng dẫn nghiêm cấm các hành vi truyền bá thông tin sai sự thật; tự ý thử nghiệm công nghệ mới gây hại cho môi trường, sức khỏe cộng đồng; hoặc tiến hành nghiên cứu trên người khi chưa có sự đồng ý tự nguyện bằng văn bản của đối tượng.

Đặc biệt, việc sử dụng thiết bị, vật tư và kinh phí nghiên cứu vào mục đích cá nhân cũng là hành vi vi phạm đạo đức nghiêm trọng.

Hướng dẫn yêu cầu các cơ quan tài trợ và tổ chức KH&CN phải chủ động lồng ghép yêu cầu tuân thủ liêm chính khoa học vào mọi mắt xích của quy trình quản lý.

Quy chuẩn đạo đức này sẽ xuất hiện ngay từ khâu thông báo kế hoạch tài trợ, đặt hàng đề tài; ký kết hợp đồng; biên bản làm việc của hội đồng cho đến biểu mẫu đánh giá nghiệm thu.

Đáng chú ý, văn bản khung này mở rộng phạm vi điều chỉnh sang cả các lĩnh vực học thuật hiện đại, yêu cầu các đơn vị phải xây dựng quy tắc liêm chính khi sử dụng Trí tuệ nhân tạo (AI) trong nghiên cứu; kiểm soát chặt chẽ quy trình thu thập dữ liệu gốc và thiết lập tỷ lệ trùng lặp (đạo văn) cho phép phù hợp với đặc thù riêng của từng ngành.

Khi phát hiện dấu hiệu vi phạm, các tổ chức KH&CN có trách nhiệm lập hội đồng tư vấn độc lập để xác minh. Quy trình này phải bảo đảm quyền giải trình, khiếu nại của người bị cáo buộc, bảo mật thông tin và bảo vệ người tố cáo.

Tuy nhiên, nguyên tắc cốt lõi là không coi người có dấu hiệu vi phạm là người vi phạm khi chưa có kết luận chính thức.

Tùy theo mức độ vô ý hay cố ý, các hình thức xử lý được đưa ra rất quyết liệt, bao gồm việc nhắc nhở, phê bình, cảnh cáo bằng văn bản; buộc cải chính, xin lỗi công khai và yêu cầu rút bài báo, ấn phẩm khoa học vi phạm.

Nặng hơn, cá nhân có thể bị dừng giao chủ trì hoặc cấm tham gia thực hiện nhiệm vụ khoa học công nghệ có thời hạn hoặc vô thời hạn, đồng thời bị thu hồi kinh phí, danh hiệu và các hình thức khen thưởng liên quan.

Đặc biệt, sau khi có kết luận chính thức, thông tin của cá nhân vi phạm (bao gồm họ tên, đơn vị công tác, hành vi vi phạm, sản phẩm học thuật bị ảnh hưởng và hình thức xử lý) sẽ bị cập nhật công khai trên Nền tảng số quản lý khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia.