Phạm Bôi: Một đời chinh chiến - lưu danh sử sách

Tướng Phạm Bôi là người góp phần tạo nên hào khí Lam Sơn và cơ nghiệp nhà Lê (ảnh du khách lắng nghe chuyện kể khởi nghĩa Lam Sơn tại Khu Di tích lịch sử Lam Kinh).

Phạm Bôi (hay Phạm Bồi, Lê Bôi, Lê Bồi) người thôn Nguyễn Xá, hương Lam Sơn, huyện Lương Giang xưa, tức huyện Thọ Xuân cũ. Cũng có tài liệu cho rằng ông là người miền ngoài.

Năm 1416, Phạm Bôi tham gia Hội thề Lũng Nhai, cùng quyết tâm đánh đuổi giặc Minh xâm lược. Mùa xuân năm 1418, khởi nghĩa Lam Sơn bùng nổ, Phạm Bôi là một trong 51 tướng sĩ đứng dưới cờ nghĩa của Bình Định Vương Lê Lợi, nguyện đoàn kết, chiến đấu.

Trong những năm đầu, khởi nghĩa Lam Sơn gặp muôn vàn khó khăn; lương thảo thiếu thốn, binh sĩ ít, lại bị giặc Minh vây ráp, đàn áp. Có những lúc cuộc khởi nghĩa rơi vào tình cảnh “ngàn cân treo sợi tóc”. Tuy vậy, tướng Phạm Bôi vẫn một lòng sát cánh cùng chủ tướng Lê Lợi và tướng sĩ.

Năm 1424, theo kế của tướng Nguyễn Chích, Bình Định Vương Lê Lợi đã quyết định chuyển hướng cuộc chiến vào đất Nghệ An, làm bàn đạp tạo thế và lực tiến ra phía Bắc, quét sạch giặc xâm lược. Tuy nhiên, lúc bấy giờ, giặc Minh ở đất Nghệ An quân đông, tướng mạnh, biết nghĩa quân Lam Sơn tiến vào, chúng chia quân theo hai đường thủy, bộ để đón đánh. Chúng hạ trại ở cửa Khả Lưu để chặn đường quân Lam Sơn. Biết giặc có nhiều lương thảo, muốn đánh lâu dài hòng tiêu hao lực lượng và nhuệ khí nghĩa quân, Bình Định Vương Lê Lợi tương kế tựu kế, giả vờ rút lui để nhử giặc đuổi theo.

Quả nhiên, “Vua (tức Lê Lợi) phục quân sẵn ở Bồ Ải, giữ nơi hiểm yếu. Giặc không ngờ, đem hết quân ra đánh. Vua tung quân phục xông vào trận giặc. Bọn Lê Sát, Lê Lễ... Lê Bôi, Lê Văn An tranh nhau lên trước phá trận, đánh tan quân Minh, chém được đầu không xiết kể” (sách Đại Việt sử ký toàn thư). Giành thắng lợi ở Bồ Ải, không chỉ tiêu hao sinh lực giặc mà còn giúp cuộc khởi nghĩa từng bước giành thế chủ động trên đất Nghệ An.

Năm 1425, nhận định giặc Minh ở xứ Thuận Hóa, Tân Bình lực lượng mỏng, lơ là phòng bị, Lê Lợi sai tướng dẫn quân đến đánh. Do quân Minh còn đông, thế mạnh, cánh quân này cần có viện binh. Nhận được tin cấp báo, Lê Lợi đã sai Phạm Bôi và các tướng Lê Ngân, Lê Văn An “đem 70 thuyền chiến vượt biển đến thẳng chỗ ấy... Từ đấy, Thuận Hóa, Tân Bình đều thuộc về ta cả” (Đại Việt sử ký toàn thư).

Sau khi giải phóng, làm chủ cả một vùng rộng lớn từ Thuận Hóa, Tân Bình, Nghệ An ra Thanh Hóa, tháng 9 năm 1426, Bình Định Vương Lê Lợi cùng bộ tham mưu quyết định chia các đạo quân tiến đánh ra Bắc. Tuy nhiên, trách nhiệm “giữ đất” Nghệ An vẫn rất quan trọng. Vì thế, Phạm Bôi và một số tướng được giao trọng trách ở lại trông coi, vây thành Nghệ An (lúc này một bộ phận quân Minh do Thái Phúc chỉ huy đang ở lại trong thành cố thủ). Trước sức ép vây thành của quân, giặc Minh ở thành Nghệ An cuối cùng cũng phải mở cửa xin hàng.

Sau khi hạ hành Nghệ An rồi, theo lệnh của chủ tướng Lam Sơn, Phạm Bôi và Trần Lựu dẫn quân ra Bắc, lên đánh thành Khâu Ôn (được cho là thuộc tỉnh Lạng Sơn). Phạm Bôi và Trần Lựu cùng binh sĩ ra sức đánh thành Khâu Ôn, giặc Minh liệu thế không thể chống đỡ, giữa đêm phải bỏ thành mà chạy. Liệu thế quân Minh sẽ đưa binh sang cứu viện, Bình Định Vương Lê Lợi lại sai Phạm Bôi và Trần Lựu lên cửa ải Pha Lũy đón đợi giặc. Quả nhiên, “Trấn thủ Quảng Tây nước Minh là Chinh man tướng quân Trấn Viễn hầu Cố Hưng Tổ đem 5 vạn quân, 5 nghìn ngựa... sang cứu viện các thành. Khi đến cửa ải Pha Lũy giặc bị hai tướng giữ ải Trần Lựu và Phạm Bôi đón đánh, chém được hơn 3 nghìn thủ cấp, bắt được hơn 500 con ngựa. Hưng Tổ thua to...”. Sau chiến thắng này, Thượng tướng Phạm Bôi được phong làm Thiếu úy, ban tặng lọng. Đồng thời, chủ tướng Lê Lợi cũng không quên răn rằng: “Chức tước đã cao, khuya sớm chớ lười, không được lãng chí mà bỏ việc” (Đại Việt sử ký toàn thư).

Vùng đất Lam Sơn bên dòng sông Chu là quê hương của tướng Phạm Bôi.

Để giải cứu đạo quân đang “sa lầy” ở nước ta, nhà Minh sai Liễu Thăng làm Tổng binh dẫn đại quân tiến đánh vào nước ta. Trước thế giặc mạnh, từ ải Pha Lũy, tướng Phạm Bôi và Trần Lựu được lệnh lui về giữ cửa Ải Lưu, sau đó là ải Chi Lăng. Về sau, Phạm Bôi, Trần Lựu giả thua để dụ giặc vào khu vực phục binh của quân ta. Lúc này, hai tướng Đỗ Sát và Lưu Nhân Chú đã chờ sẵn, Liễu Thăng không kịp trở tay, liền bị chém đầu. Quân Minh tan tác.

Khởi nghĩa Lam Sơn toàn thắng, Bình Định Vương Lê Lợi lên ngôi vua. Khi ban biển ngạch cho các công thần, Phạm Bôi được ban tước Huyện hầu, sau giữ chức Tư mã Tây Đạo. Dưới thời vua Lê Thái Tông, ở châu Ngọc Ma (thuộc đất Nghệ An) có kẻ làm phản, Phạm Bôi và các tướng đốc các đạo quân đi đánh dẹp. Với sự dũng lược và mưu trí, tướng Phạm Bôi đã bắt sống được kẻ phản nghịch đưa về kinh xét xử, trị tội.

Vua Lê Nhân Tông lên ngôi, Phạm Bôi được thăng Nhập nội kiểm hiệu Thái bảo. “Mùa hạ, tháng 6, vua Chiêm Thành là Bí Cai đến cướp thành Châu Hóa, cướp bắt Nhân dân. Sai Nhập nội kiểm hiệu Thái bảo Lê Bôi và Tổng quản Lê Khả đem 10 vạn quân đi đánh”. Đánh Chiêm Thành trở về, ông lâm bệnh và qua đời.

Dành thời gian tìm hiểu, nghiên cứu về tướng Phạm Bôi, nhà nghiên cứu lịch sử Hoàng Hùng, chia sẻ: “Trong số các bậc khai quốc công thần nhà Lê, có tên tướng Phạm Bôi (tức Lê Bôi, Lê Bồi). Tên ông được sử cũ ghi chép rõ, gắn liền với những trận đánh, chiến công vang dội. Cả cuộc đời binh nghiệp, ông dốc sức chiến đấu, khi nhà Lê được lập dựng, ông lại phụng sự các triều vua. Vì nhiều nguyên do, đến nay tư liệu ghi chép về các đời sau, cũng như việc phụng thờ ông rất ít. Tuy nhiên, không phải vì thế mà hậu thế quên ông, vị tướng mưu lược và anh dũng”.

(Bài viết có tham khảo, sử dụng nội dung trong sách: Đại Việt sử ký toàn thư; Địa chí huyện Thọ Xuân, NXB Khoa học xã hội, 2005; Danh nhân Thanh Hóa, NXB Thanh Hóa, 2006).