Quế Trà Bồng: 'Kho gạo giữa rừng' của đồng bào người Cor

Báu vật của người Cor

Trà Bồng từ lâu được biết đến là vùng đất quế nổi tiếng của Quảng Ngãi, đồng thời là một trong những vùng trồng quế lớn nhất Việt Nam. Vùng quế trước đây có khoảng 5.500 ha, sản lượng thu hoạch hằng năm dao động 1.800 - 2.000 tấn. Sản phẩm không chỉ tiêu thụ trong nước mà còn xuất khẩu sang Trung Quốc, Pháp, Ấn Độ và Hàn Quốc.

Trà Bồng được biết đến là vùng đất quế nổi tiếng của Quảng Ngãi. (Ảnh: Minh Thu)

Vùng quế Trà Bồng trước đây gọi chung là "Quế Giao Chỉ" hay "Quế Quảng". sau sáp nhập gồm các xã Trà Bồng, Đông Trà Bồng, Tây Trà, Thanh Bồng, Cà Đam, Tây Trà Bồng.

Địa hình chủ yếu là núi cao, bị chia cắt bởi thung lũng và sông suối. Nhiều khu vực có độ cao từ 700 - 1.000 m so với mực nước biển, một số đỉnh vượt 1.000 m. Khí hậu ẩm, lượng mưa lớn cùng điều kiện sinh thái đặc thù đã tạo môi trường lý tưởng để cây quế sinh trưởng và tích tụ tinh dầu hảo hạng.

Khí hậu ẩm, lượng mưa lớn cùng điều kiện sinh thái đặc thù đã tạo môi trường lý tưởng để cây quế Trà Bồng sinh trưởng và tích tụ tinh dầu hảo hạng. (Ảnh: Minh Thu)

Gắn bó lâu đời với nghề, kinh nghiệm chọn giống, trồng, chăm sóc, tỉa cành, khai thác và bảo quản được đồng bào Cor truyền qua nhiều đời. Trong ký ức nhiều gia đình người Cor, quế là tài sản quý. Nhà ít đất thì trồng vài trăm, vài nghìn cây; nhà có điều kiện sở hữu cả vạt đồi, rừng quế rộng hàng trăm hecta như một thứ "của để dành".

Xung quanh mỗi nhà đều là quế - loài cây đã trở thành sản vật đặc trưng của cả vùng đất. (Ảnh: Minh Thu)

Vào mùa thu hoạch, núi rừng Trà Bồng rộn ràng bước chân người lên rẫy. Những thân quế lâu năm được bóc vỏ thành từng mảng, phơi dưới nắng, tỏa hương cay nồng hòa cùng gió núi. Với người Cor, quế là nguồn tích lũy giúp nhiều gia đình cải thiện cuộc sống, đầu tư cho con cái học hành và vươn lên thoát nghèo, làm giàu chính đáng.

Đến mùa thu hoạch, quế được bóc vỏ thành từng mảng, phơi dưới nắng. (Ảnh: Minh Thu)

Từ non cao đi khắp năm châu

Ở miền đất quế Trà Bồng, mỗi năm có hai đợt thu hoạch chính: đợt một từ cuối tháng 2 đến hết tháng 4 (được gọi là "mùa tiên"), đợt hai diễn ra khoảng tháng 7 - 8. Đây là thời điểm vỏ quế dẻo, chứa nhiều tinh dầu và dễ bóc tách nhất.

Vỏ quế được bó lại để mang về. (Ảnh: Minh Thu)

Kinh nghiệm nhận biết tuổi cây hay cách bóc vỏ để lưu hương lâu không có sách ghi chép mà do người già truyền lại cho các thế hệ trẻ. Tập quán canh tác của đồng bào Cor kết hợp với điều kiện tự nhiên đặc thù tạo nên chất lượng riêng của quế Trà Bồng.

Vỏ quế tươi có giá khoảng 15.000 - 16.000 đồng/kg, quế khô khoảng 40.000 - 45.000 đồng/kg. Từ vỏ, gỗ đến lá quế đều được tận dụng làm gia vị, hương liệu, dược liệu Đông y hoặc chế tác các sản phẩm thủ công mỹ nghệ như bình, chén, hộp trà, hộp tăm, nhang quế…

Lá quế, cành quế cũng được tận dụng để làm tinh dầu, nước lau sàn. (Ảnh: Minh Thu)

Từ hàng trăm năm trước, quế đã là mặt hàng giá trị trong buôn bán. Tài liệu của Cục Sở hữu trí tuệ ghi nhận người Cor ở Trà Bồng từng sử dụng quế như nguồn sinh kế chủ yếu và trao đổi sản vật này với người Việt và người Hoa. Đặc biệt, từ thế kỷ XVI, thương nhân Ả Rập, Bồ Đào Nha và Trung Hoa đã tìm đến khu vực này để mua quế.

Năm 2009: Được Cục Sở hữu trí tuệ cấp chứng nhận bảo hộ nhãn hiệu tập thể "Quế Trà Bồng - Tây Trà".

Vỏ quế được cân lên để bán. (Ảnh: Minh Thu)

Năm 2012 sản vật được công nhận là một trong bốn đặc sản của Quảng Ngãi xác lập kỷ lục Việt Nam và nằm trong top 10 đặc sản thiên nhiên nổi tiếng. Năm 2013 quế Trà Bồng được Tổ chức Kỷ lục châu Á công nhận xác lập kỷ lục châu Á và đến năm 2020 được cấp Giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý "Trà Bồng" với diện tích trên 30.000 ha.

Quế đã giúp nhiều người dân vùng cao xóa đói giảm nghèo và mở ra hướng phát triển kinh tế bền vững. Địa phương đặt mục tiêu đến năm 2030 duy trì khoảng 10.000 - 15.000 ha quế, đồng thời đẩy mạnh ứng dụng kỹ thuật trong trồng, chăm sóc, chế biến tinh dầu và xây dựng rừng giống chất lượng cao.

Quế được phơi dưới nắng để đạt độ khô cần thiết. (Ảnh: Nguyễn Quang Vinh)

Đất núi, khí hậu và những cánh rừng đã trao cho cây quế điều kiện sinh trưởng, nhưng chính đồng bào Cor mới là chủ nhân gìn giữ, vun trồng và trao truyền giá trị ấy qua nhiều thế hệ. Từ những cây quế quanh nhà đến những vạt đồi bạt ngàn, quế đã thực sự trở thành sinh kế, thương hiệu và bản sắc của Trà Bồng.