Phản biện hay quy kết?

Một quyết định khởi tố được ban hành. Dư luận quan tâm. Cơ quan điều tra vào cuộc. Báo chí phản ánh. Người dân theo dõi. Đó là trình tự bình thường của một xã hội pháp quyền, nơi mọi dấu hiệu vi phạm đều cần được phát hiện, xác minh và xử lý công khai, minh bạch.

Nhưng cũng từ thời điểm ấy, trên không gian mạng lại bắt đầu một hành trình khác. Mỗi ngày xuất hiện thêm những bài viết, những bình luận, những câu hỏi mới. Có những câu hỏi giúp sự thật tiến thêm một bước. Nhưng cũng có những câu hỏi dường như không còn nhằm tìm kiếm câu trả lời, mà chỉ để giữ cho cuộc tranh luận tiếp tục tồn tại.

Đó là hiện tượng ngày càng dễ bắt gặp trong đời sống số hôm nay.

Không ai phủ nhận vai trò của báo chí và dư luận trong việc phát hiện sai phạm. Không ít vụ việc tiêu cực đã được đưa ra ánh sáng từ những phản ánh của người dân, từ những cuộc “điều tra” của báo chí, từ sự lên tiếng kiên trì của xã hội. Nếu không có những tiếng nói ấy, nhiều sai phạm có thể đã bị bỏ qua hoặc bị xử lý chậm hơn. Đó là sức mạnh của phản biện.

Nhưng chính vì phản biện có giá trị nên nó càng cần được sử dụng đúng lúc, đúng cách. Một thông tin mới, một chứng cứ mới hay một tình tiết mới đều có thể giúp sự thật rõ ràng hơn.

Bị can Nguyễn Thành Nam thừa nhận nhiều nội dung trong sách "Chuyện với Thanh - Lời kể mới về ánh sáng" là sai sự thật.

Ngược lại, nếu nhiều ngày, nhiều tuần sau, sự việc được nhắc đi nhắc lại vẫn chỉ là những dữ kiện đã công bố, những nghi vấn cũ được diễn đạt bằng những cảm xúc mới, thì điều đang được duy trì chưa chắc còn là hành trình tìm kiếm sự thật. Có thể chỉ là hành trình kéo dài một cuộc tranh luận chưa biết khi nào kết thúc.

Những tranh luận sau vụ việc liên quan đến cuốn sách Chuyện với Thanh - Lời kể mới về ánh sáng là một ví dụ đáng suy ngẫm. Sau khi cơ quan có thẩm quyền khởi tố vụ án và đang tiếp tục điều tra theo quy định của pháp luật, trên không gian mạng vẫn xuất hiện nhiều bài viết và bình luận không chỉ yêu cầu tiếp tục làm rõ vụ việc mà còn đề nghị, thậm chí khẳng định cần phải xử lý thêm cơ quan quản lý nhà nước về xuất bản, một số cơ quan báo chí và những người đứng đầu cơ quan báo chí.

Nếu những quan điểm ấy được đặt ra trên cơ sở những chứng cứ hoặc tình tiết mới thì đó là điều cần được lắng nghe và xem xét. Nhưng nếu không có thêm căn cứ mới mà chỉ tiếp tục suy diễn từ những dữ kiện đã được công bố, thì cuộc tranh luận rất dễ dịch chuyển từ phản biện sang quy kết. Khi đó, mục tiêu không còn là góp phần làm sáng tỏ sự thật, mà là tiếp tục mở rộng phạm vi của những người bị cho là phải chịu trách nhiệm.

Đó không còn chỉ là câu chuyện của riêng một cuốn sách. Nó đặt ra một câu hỏi rộng hơn về cách chúng ta ứng xử với thông tin trên không gian mạng.

Phản biện và kết luận không phải là một. Mỗi người đều có quyền bày tỏ quan điểm, phản biện và kiến nghị cơ quan có thẩm quyền tiếp tục làm rõ một vụ việc. Chính những tiếng nói ấy, nhiều khi đã góp phần phát hiện sai phạm và thúc đẩy quá trình xử lý. Nhưng một bài viết chỉ có thể đặt ra nghi vấn; một bình luận có thể yêu cầu tiếp tục xác minh; một ý kiến có thể kiến nghị xem xét trách nhiệm khi xuất hiện những căn cứ mới. Còn việc xác định một cá nhân hay một tổ chức có vi phạm pháp luật hay không, phải chịu trách nhiệm đến đâu và chịu hình thức xử lý nào luôn phải được thực hiện bởi các cơ quan có thẩm quyền trên cơ sở chứng cứ và theo đúng trình tự pháp luật. Khi ranh giới ấy bị xóa nhòa, phản biện rất dễ chuyển thành quy kết, còn những suy đoán được lặp đi lặp lại lại dần bị xem như những kết luận đã được xác lập.

Trong đời sống hằng ngày, ai cũng hiểu rằng một lời nhắc nhở chỉ có ý nghĩa khi nó giúp người khác sửa sai. Không ai muốn một lỗi lầm đã được nhìn nhận vẫn bị nhắc đi nhắc lại mãi, để rồi sai lầm ấy trở thành cái bóng đi theo một con người hay một tập thể. Trong đời sống xã hội cũng vậy.

Pháp luật không chỉ nhằm xử lý người có hành vi vi phạm, mà trước hết còn bảo đảm rằng mọi kết luận về trách nhiệm pháp lý đều phải dựa trên chứng cứ khách quan và được xác lập theo đúng trình tự, thủ tục luật định. Suy đoán, nhận định chủ quan hay dư luận xã hội, dù phổ biến đến đâu, cũng không phải là căn cứ để xác định trách nhiệm của bất kỳ cá nhân hay tổ chức nào. Nếu một người có thể bị kết luận chỉ vì một nhận định được lặp lại nhiều lần trên không gian mạng, thì điều bị tổn hại không chỉ là danh dự của họ, mà còn là nguyên tắc suy đoán vô tội, nguyên tắc xác định sự thật khách quan và niềm tin của xã hội vào công lý.

Một xã hội luôn cần những tiếng nói phản biện. Nhưng một xã hội pháp quyền cũng cần tôn trọng ranh giới giữa quyền phản biện của công dân và thẩm quyền kết luận của pháp luật. Hai điều ấy không hề mâu thuẫn. Phản biện giúp phát hiện vấn đề, thúc đẩy sự thật được làm sáng tỏ. Còn kết luận về trách nhiệm của một cá nhân hay một tổ chức phải được xác lập bằng chứng cứ và bởi các cơ quan có thẩm quyền.

Tôn trọng ranh giới ấy không phải là ngừng phản biện. Đó là cách để mỗi tiếng nói không đi xa hơn những gì sự thật đã được kiểm chứng.