Phân cấp ký kết thỏa thuận quốc tế cho cấp xã: Phải kiểm soát rủi ro pháp lý
Thảo luận về dự thảo Luật Thỏa thuận quốc tế (sửa đổi) tại phiên họp toàn thể sáng 7-11, các đại biểu Quốc hội đánh giá cao tinh thần đổi mới, cải cách thủ tục hành chính và tăng cường phân cấp nhằm phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, hội nhập quốc tế. Tuy nhiên, nhiều ý kiến nhấn mạnh yêu cầu kiểm soát rủi ro pháp lý, nhất là khi mở rộng thẩm quyền ký kết thỏa thuận quốc tế cho cấp xã.
Thận trọng khi phân cấp đến cấp xã
Từ góc độ quản lý nhà nước và phòng ngừa rủi ro đối ngoại, đại biểu Nguyễn Khánh Ngọc (Đà Nẵng), nguyên Thứ trưởng Bộ Tư pháp, nhấn mạnh các vấn đề đối ngoại, an ninh, quốc phòng luôn cần có sự tập trung cao độ ở cấp Trung ương.
Theo đại biểu, ranh giới giữa “thỏa thuận quốc tế” với “điều ước quốc tế” hay “hợp đồng dân sự” rất mong manh. Khi thỏa thuận quốc tế chứa đựng các điều khoản ràng buộc pháp lý, việc không thực hiện có thể làm phát sinh trách nhiệm quốc gia. Bởi theo nguyên tắc của pháp luật quốc tế, một quốc gia không thể viện dẫn pháp luật trong nước để biện minh cho việc không thực hiện cam kết quốc tế.
Đại biểu Nguyễn Khánh Ngọc (Đà Nẵng) đề nghị kiểm soát chặt rủi ro pháp lý khi mở rộng thẩm quyền ký kết thỏa thuận quốc tế. Ảnh: QUANG PHÚC
Từ đó, đại biểu Nguyễn Khánh Ngọc đề xuất không mở rộng tràn lan chủ thể ký kết; chuẩn hóa quy trình phê duyệt của cấp có thẩm quyền và bắt buộc đưa điều khoản quy định rõ “không ràng buộc trách nhiệm pháp lý” vào văn bản thỏa thuận và đại biểu Bùi Xuân Hải (Hải Phòng) tán thành quan điểm này.
Cùng quan điểm thận trọng, đại biểu Sùng A Lềnh (Lào Cai) đề nghị bổ sung tiêu chí cụ thể đối với cấp xã vùng biên giới, gồm nhu cầu thực tế, kế hoạch triển khai, nhân lực và kinh phí. Đại biểu cũng nhấn mạnh yêu cầu hướng dẫn lựa chọn đối tác, phân biệt rõ các thỏa thuận giao lưu với những thỏa thuận có tác động trực tiếp đến an ninh biên giới. Đối với nhóm có tác động đến an ninh biên giới, phải lấy ý kiến cơ quan chuyên môn trước khi ký kết.
Đại biểu Hà Thị Anh Thư (Quảng Ngãi) đề nghị tăng cường hỗ trợ cấp xã về chuyên môn, kinh phí và nhân lực trong ký kết, thực hiện thỏa thuận quốc tế. Ảnh: QUANG PHÚC
Đại biểu Hà Thị Anh Thư (Quảng Ngãi) đề nghị quy định cụ thể trách nhiệm của UBND cấp tỉnh trong hỗ trợ chuyên môn, kinh phí và nhân lực cho cấp xã, từ khâu soạn thảo đến thực hiện thỏa thuận. Đối với các chương trình hợp tác có sự tham gia của nhiều xã hoặc nhiều tỉnh, như tìm kiếm hài cốt liệt sĩ, cảnh báo lũ quét, sạt lở đất, các địa phương cần thống nhất bằng văn bản về đầu mối, kênh truyền tin và nguồn lực trước khi quyết định ký kết.
Bảo vệ quyền lợi người dân, doanh nghiệp khi chấm dứt thỏa thuận
Quy trình rút gọn, tính linh hoạt trong hoạt động đối ngoại và cơ chế kiểm soát rủi ro khi thay đổi hoặc chấm dứt thỏa thuận quốc tế cũng được nhiều đại biểu quan tâm.
Nhằm ứng phó nhanh với biến động thị trường, đại biểu Tô Ái Vang (Cần Thơ) đề xuất bổ sung quy trình rút gọn trong các tình huống khẩn cấp như ách tắc logistics, ùn ứ nông sản tại cửa khẩu biên giới. Đại biểu cũng đề xuất cho phép sử dụng bản dịch thô, sau đó bổ sung bản dịch chuẩn trong 15 ngày, nhằm kịp thời ký kết các hợp đồng mua sắm vật tư nông nghiệp khi giá cả biến động nhanh.
Đại biểu Tô Ái Vang (Cần Thơ) đề xuất áp dụng thủ tục rút gọn trong các tình huống khẩn cấp như ách tắc logistics, ùn ứ nông sản tại cửa khẩu. Ảnh: QUANG PHÚC
Phân tích về quy trình rút gọn, đại biểu Thạch Phước Bình (Vĩnh Long) lưu ý, thủ tục càng đơn giản thì căn cứ áp dụng và trách nhiệm giải trình càng phải rõ ràng. Đại biểu kiến nghị xác định thủ tục áp dụng dựa trên nội dung thực chất của văn bản, thay vì tên gọi như biên bản hội đàm hay tuyên bố chính trị.
Đối với cơ chế “ký trước, báo cáo sau”, đại biểu đề nghị không căn cứ vào tiêu chí định lượng như thay đổi dưới một nửa số điều khoản, mà phải xem xét tính chất của nội dung thay đổi.
“Chỉ cho phép ký trước báo cáo sau khi những thay đổi không làm biến dạng bản chất cam kết, không làm phát sinh nghĩa vụ mới và không làm ảnh hưởng đến quyền lợi quốc gia”, đại biểu nhấn mạnh.
Đặc biệt, đối với Điều 35 của dự thảo luật về thủ tục rút gọn khi chấm dứt hoặc tạm đình chỉ thỏa thuận quốc tế vi phạm, đại biểu Thạch Phước Bình đề nghị cơ quan quyết định phải có phương án xử lý hậu quả pháp lý, bên cạnh yêu cầu kịp thời ngăn chặn tổn thất quốc gia. Phương án này nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, người lao động, học sinh, bệnh nhân đang tham gia các chương trình hợp tác trong lĩnh vực đào tạo, y tế, lao động.
Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Lê Hoài Trung giải trình về việc mở rộng thẩm quyền ký kết thỏa thuận quốc tế cho cấp xã và các giải pháp phòng ngừa rủi ro pháp lý. Ảnh: QUANG PHÚC
Phát biểu cuối phiên thảo luận, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Lê Hoài Trung nêu rõ, thực tiễn thi hành hàng nghìn thỏa thuận quốc tế thời gian qua cho thấy hầu như không phát sinh xung đột pháp lý quốc gia.
Theo Bộ trưởng, những vướng mắc, sai sót, nếu có, chủ yếu xảy ra ở khâu thực thi, dưới dạng sai sót pháp lý trong hợp đồng, thỏa thuận mang tính thương mại hoặc dân sự; bản thân các thỏa thuận quốc tế hành chính không làm phát sinh trách nhiệm quốc gia.
Bộ trưởng Lê Hoài Trung cho rằng, việc mở rộng thẩm quyền cho cấp xã và địa phương được xây dựng trên cơ sở kết quả thực hiện pháp luật về thỏa thuận quốc tế thời gian qua, cùng nhu cầu hợp tác phục vụ phát triển kinh tế - xã hội ngày càng lớn của các địa phương.
Tiếp thu ý kiến đại biểu về phòng ngừa rủi ro pháp lý quốc gia, Ban soạn thảo sẽ nghiên cứu thể hiện rõ trong luật nguyên tắc thỏa thuận quốc tế không làm phát sinh quyền, nghĩa vụ pháp lý của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam theo pháp luật quốc tế.
Dự thảo cũng quy định việc ký kết thỏa thuận quốc tế của cấp xã, địa phương phải phù hợp với năng lực thực tế.
"Luật không nên tự đặt ra các quy định về trách nhiệm, nghĩa vụ bắt buộc quá cứng nhắc cho phía Việt Nam, nhằm tránh trường hợp các bên tranh chấp nước ngoài lợi dụng sơ hở trong quy trình nội bộ để quy trách nhiệm pháp lý cho Việt Nam khi xảy ra tranh chấp" - Bộ trưởng Lê Hoài Trung nhấn mạnh.