Phân loại rác tại nguồn: Luật đã rõ, vì sao chưa thực hiện đồng bộ?
Buổi chiều hằng ngày, trên phố Mai An Tiêm, phường Hạc Thành, chị Lê Thị Nga cùng các công nhân môi trường tất bật chuyển rác từ xe thu gom ra điểm tập kết. Giữa mùi xú uế nồng nặc, một công nhân tranh thủ nhặt riêng những chai nhựa, lon bia... còn giá trị tái chế. Công việc lặp đi lặp lại hằng ngày, nhưng nỗi trăn trở của những người công nhân thu gom rác như chị Nga vẫn luôn thường trực. “Chúng tôi chỉ làm nhiệm vụ quét dọn rác và thu gom lại theo địa bàn được giao, chở về điểm tập kết để xe chở rác vận chuyển đi. Nếu như người dân chịu khó phân loại rác từ đầu, người thu gom cũng đỡ vất vả, lượng rác phải vận chuyển mỗi ngày cũng giảm đi nhiều”, chị Nga chia sẻ.
Công nhân Công ty CP Môi trường và Công trình đô thị Thanh Hóa thu gom, tập kết rác tại khu vực đường Mai An Tiêm, phường Hạc Thành.
Theo Luật Bảo vệ môi trường 2020, từ ngày 1/1/2025, hộ gia đình, cá nhân phải phân loại rác tại nguồn thành 3 nhóm: rác tái sử dụng, tái chế; rác thực phẩm; rác sinh hoạt khác. Trường hợp vi phạm có thể bị xử phạt từ 500 nghìn đồng đến 1 triệu đồng theo Nghị định số 45/2022/NĐ-CP ngày 7/7/2022 của Chính phủ quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bảo vệ môi trường. Tuy nhiên, quy định này vẫn chưa được triển khai đồng bộ. Thực tế tại nhiều khu dân cư cho thấy, việc phân loại rác mới dừng lại ở mức độ phong trào. Có nơi thùng rác phân loại được bố trí, nhưng rác vẫn bị bỏ chung; có nơi người dân đã phân loại, song khâu thu gom lại đưa về cùng một dòng.
Báo cáo của ngành chức năng cho thấy, năm 2025, tổng lượng chất thải rắn sinh hoạt (CTRSH) phát sinh toàn tỉnh ước đạt hơn 920 nghìn tấn, tương đương khoảng 2.521 tấn/ngày. Trong đó, khu vực đô thị phát sinh trung bình khoảng 1,2kg/người/ngày - cao gần gấp đôi so với khu vực nông thôn (0,5 - 0,8kg/người/ngày). Một số địa phương có lượng rác thải lớn như phường Hạc Thành (khoảng 187 tấn/ngày), phường Sầm Sơn (khoảng 99,87 tấn/ngày), phường Quảng Phú (khoảng 62 tấn/ngày)... Tại khu vực đô thị, phần lớn các hộ gia đình hiện mới dừng lại ở việc phân loại CTRSH thành hai nhóm cơ bản: nhóm có khả năng tái chế, tái sử dụng (như nhựa, kim loại, giấy...) và nhóm rác còn lại gồm chất thải thực phẩm và các loại rác sinh hoạt khác. Các loại phế liệu có giá trị thường được người dân thu gom, bán cho các cơ sở thu mua, trong khi phần rác còn lại được đơn vị chức năng thu gom, vận chuyển xử lý theo quy định. Chỉ một bộ phận nhỏ hộ gia đình có diện tích vườn mới tận dụng rác hữu cơ để làm phân bón.
Tuy nhiên, việc phân loại CTRSH tại nguồn hiện nay vẫn mang tính cục bộ, mới được triển khai ở một số địa phương và chủ yếu dừng ở mức khuyến khích, chưa có cơ chế bắt buộc đủ mạnh. Nhiều mô hình thí điểm dù đã được nhân rộng nhưng chưa nhận được sự hưởng ứng rộng rãi từ cộng đồng. Một trong những “điểm nghẽn” lớn là khâu tổ chức thu gom chưa đáp ứng yêu cầu. Hầu hết các địa phương chưa có phương tiện, thiết bị chuyên dụng để thu gom riêng từng loại rác sau phân loại, dẫn đến tình trạng rác đã phân loại vẫn bị thu gom, vận chuyển chung. Điều này không chỉ làm giảm hiệu quả của quá trình phân loại tại nguồn mà còn khiến người dân mất dần động lực thực hiện.
Giai đoạn 2021-2025, công tác thu gom, xử lý CTRSH trên địa bàn tỉnh có chuyển biến tích cực, với tỷ lệ thu gom tăng từ 88,99% lên 93,68%. Đáng chú ý, cơ cấu xử lý rác đang có sự chuyển dịch mạnh mẽ từ phương pháp chôn lấp sang tái chế và làm mùn vi sinh, trong khi công nghệ đốt duy trì ở mức ổn định. Tỷ lệ chôn lấp giảm mạnh từ 71,97% năm 2021 xuống còn 49,58% năm 2025, trong khi tái chế và sản xuất mùn vi sinh tăng đột phá từ 0,4% lên 23,72%. Công nghệ đốt duy trì ổn định ở mức khoảng 25 - 27%.
Thực tế cho thấy, việc hạn chế rác thải phát sinh thông qua phân loại là giải pháp cần thiết, mang lại lợi ích cho môi trường, giảm thiểu ô nhiễm, tiết kiệm tài nguyên, chi phí xử lý. Tuy nhiên, để phân loại tại nguồn đi vào thực chất, phù hợp với mục đích quản lý, xử lý thì cần hội đủ các điều kiện về hạ tầng và cơ chế thu gom. Phải có đủ các cơ sở xử lý chất thải với công nghệ hoàn chỉnh. Phải bố trí được thiết bị thu gom chất thải trơ, chất thải nguy hại trong sinh hoạt. Đơn vị thu gom, vận chuyển phải thu gom riêng rác thải đã được phân loại. Phải thực hiện được việc thu phí rác thải dựa trên khối lượng/thể tích thay vì tính bình quân theo hộ như hiện nay...
Để các khâu vận hành được đồng bộ, hướng tới hiệu quả thực chất, cần sự vào cuộc quyết liệt từ chính quyền cơ sở, sự tuân thủ đúng quy trình của đơn vị thu gom và trên hết là ý thức chấp hành của người dân. Khi mỗi túi rác được phân loại đúng ngay từ đầu, đó không chỉ là hành động nhỏ mang tính cá nhân, mà là mắt xích quan trọng góp phần cải thiện môi trường sống theo hướng bền vững, lâu dài.