Phân quyền để khai thác hiệu quả nguồn lực đất công

Đáng chú ý là việc phân quyền cho UBND cấp xã được cho thuê ngắn hạn đối với quỹ đất và tài sản gắn liền với đất do Nhà nước giao quản lý. Việc phân cấp được đánh giá góp phần khai thác hiệu quả nguồn lực đất công, chuyển hóa nguồn lực đất đai thành nguồn lực phát triển.

Phân quyền để cấp xã quản lý cho thuê đất công sẽ giảm tình trạng vi phạm đất đai và trật tự xây dựng. Ảnh: Thành Doãn

Gỡ nút thắt trong quản lý đất công

Trong quá trình đô thị hóa nhanh, Hà Nội đang sở hữu khối lượng lớn quỹ đất công nằm rải rác trên địa bàn các xã, phường. Đây là các khu đất chưa sử dụng, đất xen kẹt, đất sau giải phóng mặt bằng hoặc các khu đất được Nhà nước giao cho chính quyền địa phương quản lý nhưng chưa có phương án khai thác lâu dài.

Thực tế nhiều năm qua cho thấy, không ít khu đất công rơi vào tình trạng bỏ trống, cỏ mọc um tùm hoặc bị lấn chiếm, sử dụng sai mục đích. Trong khi đó, nhu cầu về mặt bằng sản xuất, kinh doanh, tổ chức các hoạt động dịch vụ, văn hóa, thể thao tại địa phương vẫn rất lớn. Một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng này là cơ chế khai thác quỹ đất công còn thiếu linh hoạt. Chính quyền cơ sở chủ yếu thực hiện nhiệm vụ quản lý, bảo vệ đất đai, trong khi việc đưa đất vào khai thác phải trải qua nhiều thủ tục, quy trình, dẫn đến nguồn lực đất đai chưa được phát huy đúng tiềm năng.

Nghị quyết mới được thông qua tại kỳ họp thứ tư (kỳ họp chuyên đề), HĐND thành phố Hà Nội khóa XVII, nhiệm kỳ 2026-2031, đã tạo ra cơ chế phù hợp hơn với thực tiễn khi cho phép UBND cấp xã được tổ chức cho thuê ngắn hạn đối với quỹ đất và tài sản gắn liền với đất do Nhà nước giao quản lý theo quy định của UBND thành phố. Đây là giải pháp có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh Luật Đất đai năm 2024 đặt ra yêu cầu sử dụng đất tiết kiệm, hiệu quả, chống thất thoát nguồn lực công.

PGS.TS Đinh Trọng Thịnh, chuyên gia kinh tế cho rằng, đất đai là nguồn lực đặc biệt của quốc gia. Nếu đất công bị bỏ hoang trong thời gian dài sẽ gây lãng phí rất lớn. Việc cho phép địa phương chủ động khai thác tạm thời các khu đất chưa sử dụng là hướng đi phù hợp, vừa tạo nguồn lực tài chính, vừa bảo đảm đất đai luôn được quản lý, giám sát chặt chẽ.

Cơ chế này cũng giúp hạn chế tình trạng lấn chiếm đất công hoặc sử dụng trái phép, bởi khi đất được đưa vào khai thác hợp pháp sẽ dễ quản lý hơn so với việc để trống kéo dài. Đồng thời, việc cho thuê ngắn hạn không làm thay đổi mục đích sử dụng đất đã được quy hoạch, tạo điều kiện để quỹ đất tạm thời chưa đưa vào các dự án đầu tư được khai thác hợp lý, tạo nguồn thu cho ngân sách địa phương.

Cần cơ chế giám sát chặt chẽ

Mặc dù được đánh giá là bước đột phá trong phân cấp quản lý đất đai, song nhiều ý kiến cho rằng, việc trao thêm quyền cho cấp xã cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về công tác giám sát, kiểm tra nhằm bảo đảm việc khai thác đất công đúng mục đích, công khai, minh bạch.

Thực tế cho thấy, đất đai luôn là lĩnh vực nhạy cảm, tiềm ẩn nguy cơ phát sinh sai phạm nếu thiếu cơ chế kiểm soát hiệu quả. Việc cho thuê đất ngắn hạn cần được thực hiện trên cơ sở các quy trình rõ ràng, tránh tình trạng cho thuê tùy tiện hoặc phát sinh lợi ích nhóm.

Theo đó, điều quan trọng là phải xác định cụ thể những loại đất nào được phép cho thuê ngắn hạn, thời gian cho thuê tối đa, hình thức lựa chọn đối tượng thuê và cơ chế quản lý nguồn thu. Nguồn thu từ việc cho thuê đất công cần được hạch toán đầy đủ, công khai, sử dụng đúng quy định và phục vụ trở lại cho các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của địa phương. Đây cũng là yếu tố giúp người dân giám sát và tạo sự đồng thuận trong quá trình triển khai.

Luật sư Trịnh Hữu Đức (Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội) cho rằng, phân quyền không đồng nghĩa với buông lỏng quản lý. Khi cấp xã được giao thêm thẩm quyền, hệ thống giám sát từ cấp trên cơ sở cũng cần được hoàn thiện tương ứng. Bên cạnh đó, công tác số hóa dữ liệu đất đai cần được đẩy mạnh nhằm tạo nền tảng cho việc quản lý quỹ đất công hiệu quả. Khi thông tin về hiện trạng sử dụng đất, thời hạn cho thuê, đơn vị thuê và nguồn thu được cập nhật thường xuyên trên hệ thống dữ liệu số, nguy cơ thất thoát và sai phạm sẽ giảm đáng kể.

Một vấn đề khác cần lưu ý là bảo đảm việc khai thác ngắn hạn không ảnh hưởng đến kế hoạch sử dụng đất trong tương lai. Những khu đất đã được xác định để triển khai dự án hạ tầng, công trình công cộng hoặc các mục tiêu phát triển dài hạn cần có cơ chế quản lý phù hợp, tránh phát sinh vướng mắc khi thu hồi mặt bằng.

Đồng quan điểm, Phó Chủ tịch Hiệp hội Bất động sản Việt Nam Nguyễn Văn Đính cho biết, việc HĐND thành phố Hà Nội cho phép UBND cấp xã được cho thuê ngắn hạn quỹ đất công là điểm nhấn đáng chú ý, góp phần chuyển hóa nguồn lực đất đai thành nguồn lực phát triển. Khi được triển khai đồng bộ, minh bạch và đúng quy định, cơ chế này không chỉ giúp hạn chế tình trạng đất công bỏ hoang, lãng phí mà còn tạo thêm nguồn thu cho ngân sách, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội ở cơ sở.

Tuy nhiên, điều quan trọng nhất là xây dựng được quy trình đấu giá hoặc lựa chọn đối tượng thuê công khai, minh bạch. Ngoài ra, cần có cơ chế kiểm tra thường xuyên để bảo đảm các khu đất sau khi cho thuê được sử dụng đúng mục đích, tránh tình trạng biến đất thuê tạm thời thành sử dụng lâu dài hoặc phát sinh các công trình xây dựng trái phép.