Phát hiện ứng viên hành tinh lùn khổng lồ ngoài sao Diêm Vương

Khám phá này là thành quả từ các đợt quan sát của Đài thiên văn Vera C. Rubin, một kính viễn vọng hiện đại nằm trên ngọn núi cao 2.682 mét tại Chile, nơi sở hữu camera kỹ thuật số lớn nhất thế giới.

Đi vào hoạt động từ năm 2025, hệ thống kính viễn vọng này có khả năng chụp ảnh toàn bộ bầu trời trong ba ngày.

Matthew Holman, nhà vật lý thiên văn cấp cao thuộc Viện Smithsonian và giảng viên tại Đại học Harvard, đã sử dụng một chương trình máy tính do ông đồng phát triển để rà soát dữ liệu thu thập được từ đài Rubin vào đầu năm 2026.

Khi ED138 xuất hiện giữa hàng tỷ dữ liệu về các vật thể di chuyển, Holman chia sẻ rằng ban đầu ông cảm thấy vui mừng đến khó tin và ngay lập tức phải kiểm tra lại xem có lỗi phần mềm hay không.

Để xác nhận, ông đã hợp tác cùng đồng nghiệp Mario Jurić, nhà khoa học trưởng về hệ mặt trời của dự án Rubin. Họ đã tìm thấy thêm 20 lần quan sát ED138 trong danh mục của Rubin từ tháng 3 năm 2026. Nhờ kết hợp các nguồn dữ liệu khác, nhóm nghiên cứu thậm chí đã vạch ra được quỹ đạo của vật thể này từ tận 10 năm trước.

Tuy nhiên, Holman lưu ý rằng ED138 hiện vẫn chỉ là một ứng viên chứ chưa chính thức là hành tinh lùn, và giới khoa học cần thêm vài tháng nữa để xác định chính xác kích thước vật lý của nó.

Hiện tại, đường kính của ED138 ước tính khoảng 600 đến 1.500 km, lớn hơn Ceres - hành tinh lùn nhỏ nhất từng được công nhận. Vật thể này đang quay quanh mặt trời ở khoảng cách 46 đơn vị thiên văn (mỗi đơn vị tương đương khoảng cách trung bình từ Trái Đất đến mặt trời). Điều này đồng nghĩa ED138 nằm xa hơn sao Diêm Vương và thuộc nhóm các vật thể ngoài sao Hải Vương.

Dù không thể quan sát bằng mắt thường, ED138 vẫn đủ sáng để những người yêu thích thiên văn có kinh nghiệm nhận ra nếu biết chính xác vị trí. Lý do khiến các nhà khoa học chưa phát hiện ra ED138 sớm hơn là vì nó nằm ở bán cầu nam, do đó các kính viễn vọng ở bán cầu bắc không thể quan sát được. Hơn nữa, vật thể này nằm trên cùng một mặt phẳng với dải Ngân Hà. Trong suốt 20 năm qua, nó di chuyển ngang qua dải Ngân Hà theo góc nhìn từ Trái Đất, nơi có quá nhiều ngôi sao khiến việc tìm kiếm các vật thể chuyển động bị che khuất và trở nên cực kỳ khó khăn.

Kể từ năm 2006, khi IAU định nghĩa lại khái niệm hành tinh và xếp sao Diêm Vương vào nhóm hành tinh lùn, các nhà khoa học vẫn không ngừng tìm kiếm các thiên thể tương tự. Ứng viên mới này tiếp tục nối dài danh sách các vật thể được đài thiên văn Rubin phát hiện.

Theo chuyên gia Megan Schwamb thuộc nhóm điều hành đài Rubin, sự kết hợp giữa tốc độ, độ sâu và phạm vi bao phủ của kính viễn vọng này sẽ làm thay đổi hoàn toàn góc nhìn của chúng ta về hệ mặt trời trong thập kỷ tới.

Khám phá này mang ý nghĩa rất lớn đối với giới thiên văn học. Theo Phó giáo sư Michele Bannister từ Đại học Canterbury, đây là một phát hiện tuyệt vời vì kích thước của vật thể này đủ lớn để chúng ta coi nó là một thế giới hoàn chỉnh.

Bà cho biết thêm, nếu có cơ hội đưa tàu vũ trụ đến đó trong tương lai, chúng ta có thể sẽ tìm thấy một sông băng nitơ như trên sao Diêm Vương. Nhưng ở thời điểm hiện tại, tất cả những gì chúng ta biết chắc chắn là nó rất lớn, và các đặc điểm vật lý khác vẫn còn là một ẩn số chờ được giải mã.