Giữ 'kho báu' dưới tán rừng Bản Nác

Một chuyến đi xuyên rừng cùng lực lượng Kiểm lâm giúp chúng tôi cảm nhận sâu sắc hơn giá trị của cánh rừng, đồng thời nhận ra sự cấp thiết của việc bảo tồn đa dạng sinh học nơi đây.

Lực lượng Kiểm lâm Hạt 15 kiểm tra rừng Bản Nác.

Thuốc quý dưới tán rừng già

Bốn tiếng đồng hồ băng đèo, lội suối, len lỏi dưới những tán cây rậm rạp cùng cán bộ kiểm lâm, chúng tôi mới cảm nhận hết sự kỳ công của một chuyến khảo sát rừng. Càng đi sâu vào rừng tự nhiên Bồ Cu, những nhọc nhằn dường như lùi lại phía sau. Trước mắt chúng tôi là những thân cây cổ thụ vươn cao, dây leo đan chằng chịt, thảm thực vật nhiều tầng phủ kín mặt đất.

Giữa hành trình, chúng tôi gặp nhóm học viên lớp đông y do ông Triệu Long An, người dân xóm Bản Nác, dẫn đầu đang khảo sát, nhận diện các loài cây thuốc trong rừng. Bài học diễn ra giữa thiên nhiên, với mỗi tán lá, thân cây, chùm quả đều gắn với những kinh nghiệm sử dụng dược liệu được lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Ông An giới thiệu từng loài cây như: Hồi đầu thảo, râu hùm, mật gấu, ba kích, sâm cau, khôi tía, khôi nhung, dong đỏ… Có loài mọc nép dưới gốc cổ thụ, có loài len qua những bụi dây leo, ẩn mình dưới tầng lá rậm rạp.

Theo ông Triệu Long An, khu vực rừng Bồ Cu nói riêng và rừng xã Tràng Xá nói chung có tiềm năng về cây thuốc nam và các loài thực vật có giá trị. Đáng chú ý, nơi đây còn có cây chè hoa vàng và những cây chè cổ thụ hơn 100 năm tuổi. Đây là những nguồn tài nguyên sinh học cần được khảo sát, đánh giá và bảo vệ.

Ông An chia sẻ: Điều quý giá nhất là chúng tôi được nhìn tận mắt, quan sát đặc điểm từng loài cây ngay trong môi trường tự nhiên. Rừng còn giữ được những loài cây thuốc như thế này là điều rất đáng trân trọng. Muốn khai thác giá trị của dược liệu lâu dài thì trước hết phải bảo vệ được nơi sinh trưởng của chúng, không thể chỉ nghĩ đến việc lấy cây thuốc mà quên mất trách nhiệm gìn giữ cánh rừng.

Cùng tham gia chuyến khảo sát, anh Nguyễn Thế Trung, người xã Phú Xuyên, cho rằng: Việc bảo vệ cây thuốc cần bắt đầu từ nhận thức của người dân và quy định cụ thể về khai thác. Những loài quý, hiếm hoặc có khả năng tái sinh chậm cần được ưu tiên bảo vệ; việc thu hái phải tránh tận diệt, ảnh hưởng đến khả năng sinh trưởng, tái sinh của cây. Đối với những cây chè cổ thụ hơn 100 năm tuổi, cần thống kê, đánh dấu, xác định hiện trạng và có phương án bảo vệ lâu dài.

Bên cạnh giá trị dược liệu, tri thức nhận biết và sử dụng cây thuốc của người Dao cũng là một phần di sản văn hóa cộng đồng. Việc ghi chép, kiểm chứng và kết hợp kinh nghiệm bản địa với nghiên cứu khoa học sẽ góp phần nhận diện, bảo tồn và sử dụng bền vững nguồn tài nguyên này.

Giữ cho muôn đời sau

Không chỉ có cây thuốc quý, rừng Bồ Cu còn là nơi cư trú của nhiều loài động vật hoang dã. Theo ông Triệu Long An, trong rừng có khỉ, gà lôi, hươu và nhiều loài động vật khác. Sự phong phú của hệ động, thực vật cho thấy giá trị sinh thái của cánh rừng, đồng thời đặt ra yêu cầu bảo vệ môi trường sống của các loài.

Trên những cung đường dốc đứng, có đoạn chỉ vừa một người đi, lực lượng kiểm lâm phải len qua bụi rậm, vượt suối để kiểm tra từng khu vực, nắm tình hình và phát hiện nguy cơ xâm hại rừng. Địa hình rộng, hiểm trở, thảm thực vật dày khiến công tác quản lý, bảo vệ rừng gặp không ít khó khăn.

Ông Triệu Long An, người dân xóm Bản Nác, bên cây chè trên 200 tuổi.

Anh Vũ Văn Tiến, cán bộ Kiểm lâm địa bàn, cho biết: Công tác bảo vệ rừng không chỉ dừng ở tuần tra, kiểm tra, ngăn chặn vi phạm mà còn phải đẩy mạnh tuyên truyền để người dân hiểu giá trị lâu dài của rừng. Khi người dân nhận thức được rằng bảo vệ rừng cũng là bảo vệ môi trường sống và sinh kế, họ sẽ trở thành lực lượng quan trọng cùng kiểm lâm gìn giữ tài nguyên thiên nhiên.

Trao đổi với chúng tôi về nhiệm vụ quản lý, bảo vệ rừng Bản Nác, anh Triệu Tuấn Linh, Phó Hạt trưởng Hạt Kiểm lâm số 15, Chi cục Kiểm lâm Thái Nguyên, nhấn mạnh yêu cầu phối hợp giữa lực lượng kiểm lâm, chính quyền địa phương và người dân. Việc nắm chắc địa bàn, duy trì tuần tra, kiểm tra, tuyên truyền pháp luật và kịp thời xử lý vi phạm cần được thực hiện thường xuyên. Đối với khu vực có giá trị đa dạng sinh học như rừng Bồ Cu, cần khảo sát, đánh giá hiện trạng tài nguyên để đề xuất biện pháp bảo vệ phù hợp.

Một nghiên cứu được công bố trên Tạp chí Khoa học Lâm nghiệp về nguồn cây thuốc của cộng đồng người Dao tại xã Tràng Xá đã ghi nhận 71 loài cây thuốc thuộc 64 chi, 46 họ. Kết quả này cho thấy giá trị của tri thức dược liệu bản địa và hệ thực vật tại địa phương, cần tiếp tục được nghiên cứu, gìn giữ.

Đối với rừng Bản Nác, cần khảo sát, lập danh mục các loài thực, động vật; xác định hiện trạng cây chè hoa vàng, cây thuốc quý và những cây chè cổ thụ hơn 100 năm tuổi; đánh giá nguy cơ tác động đến sinh cảnh để xây dựng phương án bảo vệ phù hợp.

Cùng với đó là cần lưu giữ tri thức cây thuốc của người Dao, khuyến khích các mô hình trồng dược liệu phù hợp dưới tán rừng, tránh tạo áp lực khai thác lên tài nguyên tự nhiên.

Chiều xuống, chúng tôi trở về sau hành trình xuyên rừng. Những cây thuốc nép dưới tán cổ thụ, những học viên cẩn thận quan sát từng chiếc lá và bước chân lặng lẽ của lực lượng kiểm lâm để lại nhiều suy ngẫm.

Những cây chè đã sống qua hàng thế kỷ là minh chứng cho sức sống bền bỉ của thiên nhiên, nhưng sự trường tồn ấy không thể thiếu trách nhiệm bảo vệ của con người.

Rừng Bồ Cu còn nhiều giá trị cần được khám phá, đánh giá đầy đủ. Bảo tồn cánh rừng không chỉ là gìn giữ nguồn gen quý, kho dược liệu tự nhiên mà còn là bảo vệ tri thức bản địa của người Dao và duy trì môi trường sống cho các thế hệ mai sau.