Phát huy giá trị giống cây trồng bản địa

Trong bối cảnh việc lai tạo cây giống và giống mới tràn ngập thị trường, những giống cây trồng bản địa như khoai lang, bắp nếp truyền thống từng gắn bó với bao thế hệ đang dần bị lãng quên. Do đó, một số địa phương đang thực hiện hành trình phục tráng, nâng tầm giá trị những giống cây này nhằm mở ra hướng đi bền vững cho nông nghiệp và sinh kế của người dân.

Giữ gìn nguồn giống quý

Trên mảnh ruộng nhỏ bên hiên nhà, bà Kiều Thị Dẫn (thôn Từ Tâm, xã Ninh Phước) cẩn thận chăm sóc những luống khoai xanh mướt, trải dài theo triền đất cát. Đây là giống khoai lang Từ Tâm có nguồn gốc từ thôn Từ Tâm, từng gắn bó với đời sống người dân vùng đất nắng gió phía nam tỉnh suốt nhiều thập niên. Củ khoai bùi, ngọt tự nhiên, có mùi thơm đặc trưng. Tuy nhiên, vài năm gần đây, người dân chuyển sang trồng giống lai cho năng suất cao hơn, khiến giống khoai truyền thống đứng trước nguy cơ mai một. Lo lắng với thực trạng này, bà Dẫn đã giữ lại một ít giống cũ để tiếp tục gieo trồng.

Cán bộ Viện Nghiên cứu Bông và Phát triển Nông nghiệp Nha Hố thử nghiệm trồng bắp nếp tại viện.

Ông Châu Minh Lâu - Chi hội trưởng Chi hội Nông dân thôn Thành Tín (xã Ninh Phước), người đã gắn bó cả đời với những thửa ruộng vùng nắng gió kể, xu hướng trồng khoai lang giống mới năng suất cao và nhu cầu thị trường dần thay thế các giống khoai lang truyền thống. Thực tế, quá trình khai thác giống khoai lang lai tạo kéo dài đã dẫn đến tình trạng thoái hóa giống nghiêm trọng, khiến cây phát triển kém, năng suất giảm hoặc thậm chí không tạo củ tại nhiều vùng trồng. Khi nghe tin giống khoai lang Từ Tâm được phục tráng thành công, 4 hộ dân ở thôn Từ Tâm và Thành Tín đã mạnh dạn đăng ký trồng thử. Đến nay, sau hơn 3 tháng, ruộng khoai phát triển xanh tốt, cho thu hoạch gần 10 đến 15 tấn/ha, giá bán từ 15.000 đến 18.000 đồng/kg.

Nông dân canh tác bắp nếp.

Bà NGUYỄN THỊ HOÀNG DIỆP - Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ: Việc bảo tồn và phát huy giá trị các giống cây trồng bản địa đang nhận được sự quan tâm đặc biệt tại nhiều địa phương. Những kết quả bước đầu không chỉ góp phần gìn giữ nguồn gen quý, mà còn mở ra hướng đi mới trong phát triển kinh tế, giúp nâng cao thu nhập cho người dân, nhất là ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi. Đây cũng là cơ sở quan trọng để các địa phương xây dựng mô hình sản xuất nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu, gắn với phát triển sinh kế bền vững cho người dân.

Ông Châu Minh Lâu (bên trái) cùng ông Nguyễn Văn Chính khảo sát vườn khoai lang Từ Tâm.

Tại xã Bác Ái, ông Chamaleá Phán vẫn gắn bó với giống bắp nếp truyền thống của người Raglai. Trên cánh đồng, những hàng bắp nếp trổ cờ đều tăm tắp, hứa hẹn một vụ mùa bội thu. Ông Phán kể, trước đây, gia đình ông trồng giống bắp lai vì năng suất cao, nhưng ăn không ngon nên khó bán. Khi được cán bộ khuyến khích trồng lại giống bắp cũ, ban đầu ông còn băn khoăn, song thực tế đã cho thấy hiệu quả rõ rệt. Giống bắp nếp bản địa tuy năng suất không quá cao nhưng có hương vị đặc trưng, dễ bán và được giá. Đặc biệt, sau khi áp dụng kỹ thuật canh tác, cây bắp trở nên cứng cáp, phù hợp với điều kiện canh tác vùng đồi. Mùa vụ vừa qua, trên diện tích canh tác 2ha, gia đình ông thu hoạch được 6 tấn bắp nếp khô. Ngay tại vườn, thương lái đến thu mua với giá 21.000 đồng/kg, mang lại cho gia đình ông thu nhập hơn 120 triệu đồng.

Tìm hướng đi bền vững

Được biết, từ năm 2020 đến 2025, Viện Nghiên cứu Bông và Phát triển Nông nghiệp Nha Hố (trực thuộc Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam, Bộ Nông nghiệp và Môi trường) đã phối hợp với Sở Khoa học và Công nghệ, Sở Nông nghiệp và Môi trường, Hội Nông dân tỉnh triển khai chương trình khảo sát, đánh giá, phục tráng và phát triển giống khoai lang Từ Tâm và bắp nếp bản địa của người Raglai. Theo Tiến sĩ Phan Công Kiên - Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Bông và Phát triển Nông nghiệp Nha Hố, việc phục tráng không chỉ đơn thuần là trồng lại giống cũ, mà phải qua quá trình chọn lọc nghiêm ngặt. Qua khảo sát, đơn vị thu thập nguồn gen từ nhiều hộ dân, đánh giá đặc tính từng mẫu giống bắp, khoai lang để thực hiện nghiên cứu, sàng lọc, chọn ra những cá thể ưu việt để nhân giống. Trong đó, đối với bắp nếp, các nhà nghiên cứu quan tâm đến độ đồng đều của giống, độ dẻo, hương thơm đặc trưng và cải thiện khả năng chống lại sâu bệnh. Đối với khoai lang, chú trọng giữ độ ngọt bùi tự nhiên, hình dạng và màu sắc đặc trưng của củ, đồng thời tăng khả năng chịu hạn.

Khoai lang Từ Tâm chắc củ, có vị ngọt tự nhiên.

Sau quá trình trồng thử nghiệm tại Viện Nghiên cứu Bông và Phát triển Nông nghiệp Nha Hố, giống khoai lang Từ Tâm được trồng tại xã Ninh Phước, giống cây bắp nếp được trồng tại xã Bác Ái. Viện đã hỗ trợ quy trình sản xuất an toàn, cử cán bộ kỹ thuật hướng dẫn nông dân canh tác theo hướng hữu cơ. Nhờ đó, sản phẩm bắp nếp bản địa từng bước nâng cao giá trị, tạo nền tảng để phát triển thị trường theo hướng bền vững. Đến nay, diện tích bắp nếp bản địa phục tráng được mở rộng lên hơn 13ha với gần 20 hộ tham gia. Thạc sĩ Nguyễn Văn Chính - Giám đốc Trung tâm Bảo vệ thực vật, Viện Nghiên cứu Bông và Phát triển Nông nghiệp Nha Hố cho biết: "Sau 3 vụ thu hoạch cho thấy, bắp nếp sinh trưởng khỏe, thích nghi tốt với điều kiện khô hạn, bắp đều, hạt chắc, năng suất cao hơn từ 40 đến 50% so với giống bắp nếp chưa phục tráng. Đối với khoai lang, vụ thu hoạch đầu tiên cho thấy củ to, thơm ngon, ít sâu bệnh, nhưng do nhiều hộ trồng chưa đúng hướng dẫn nên năng suất chưa cao. Nếu trồng đúng cách, năng suất có thể đạt 25 tấn/ha".

Bà Kiều Thị Dẫn thu hoạch khoai lang Từ Tâm.

Bà Pi Năng Ái Dũng - Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp Dịch vụ Tổng hợp Phước Chính (xã Bác Ái) cho biết: “Hiện nay, người tiêu dùng rất ưa chuộng các sản phẩm truyền thống, đặc sản vùng miền. Bắp nếp bản địa của người Raglai có thể chế biến thành nhiều sản phẩm như: bắp luộc, bắp sấy, sữa bắp... Đây là lợi thế lớn để xây dựng thương hiệu". Đối với khoai lang Từ Tâm, Chi hội Nông dân thôn Thành Tín bước đầu đã liên kết với một số tiểu thương để đưa sản phẩm tiêu thụ tại tỉnh Đồng Nai, TP. Hồ Chí Minh và một số địa phương trong tỉnh.

MÃ PHƯƠNG