Thời điểm 'vàng' để Việt Nam khai thác động lực tăng trưởng mới

Mô hình tăng trưởng cũ đã tới hạn

Tại Diễn đàn Kinh tế Việt Nam 2026 được tổ chức mới đây, nhiều chuyên gia kinh tế đều có chung nhận định, từ một nền kinh tế có thu nhập thấp, sau 4 thập kỷ (1986 - 2026), Việt Nam đã vươn lên trở thành quốc gia có thu nhập trung bình, với quy mô nền kinh tế không ngừng mở rộng. Quy mô GDP của Việt Nam đạt 514 tỷ USD vào năm 2025; thu nhập quốc dân (GNI) bình quân đầu người tăng từ 110 USD/người vào năm 1986 lên 4.496 USD/người vào năm 2025, tiệm cận với mức thu nhập của nhóm quốc gia có thu nhập trung bình cao (4.516 USD/người).

Mô hình tăng trưởng dựa vào lao động giá rẻ không còn phù hợp. Ảnh minh họa

Việt Nam cũng trở thành một “mắt xích” quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu, với kim ngạch xuất nhập khẩu liên tục tăng trưởng. Năm 2025, kim ngạch xuất nhập khẩu của Việt Nam đạt trên 930 tỷ USD, nhiều mặt hàng đạt giá trị trên 1 tỷ USD. Khu vực doanh nghiệp, đặc biệt là khu vực có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), đóng vai trò quan trọng trong thúc đẩy sản xuất, xuất khẩu và chuyển dịch cơ cấu kinh tế.

Tuy nhiên, thực tế cũng chứng minh, thành tựu kinh tế Việt Nam những năm qua chủ yếu được tạo ra từ mô hình tăng trưởng dựa vào vốn đầu tư, lao động chi phí thấp và khai thác lợi thế tài nguyên giá rẻ. Song ở thời điểm hiện tại, các động lực tăng trưởng này đã đến tới hạn và bắt đầu bộc lộ những hạn chế.

Từ thực tế trên, TS. Đỗ Diệu Hương - Viện Kinh tế Việt Nam và thế giới cho rằng, trong bối cảnh kinh tế thế giới đang trải qua những biến động sâu sắc dưới tác động của Cách mạng công nghiệp lần thứ tư (CMCN 4.0), quá trình chuyển đổi năng lượng toàn cầu, biến đổi khí hậu, yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng kinh tế trở nên cấp thiết đối với nhiều quốc gia đang phát triển, trong đó có Việt Nam.

“Những biến động này không chỉ làm thay đổi cấu trúc của nền kinh tế toàn cầu mà còn đặt ra yêu cầu nâng cao năng suất, đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững trong quá trình tăng trưởng kinh tế của mỗi quốc gia” - TS. Đỗ Diệu Hương thông tin.

Việt Nam đang chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ chiều rộng sang chiều sâu. Ảnh minh họa

Nâng "chất" mô hình tăng trưởng

Theo TS. Đỗ Diệu Hương, nhận thấy sự cần thiết phải chuyển đổi mô hình tăng trưởng, thời gian qua, quan điểm xuyên suốt của Đảng và Nhà nước là không thể tiếp tục duy trì mô hình tăng trưởng cũ vốn dựa nhiều vào khai thác tài nguyên, lao động giá rẻ và đầu tư bên ngoài, mà phải chuyển sang mô hình tăng trưởng mới có chất lượng cao hơn, hiệu quả hơn, bền vững hơn.

Khái niệm đổi mới mô hình tăng trưởng kinh tế được thể hiện nhất quán trong các văn kiện, nó là quá trình xác lập một phương thức vận hành mới của nền kinh tế, trên cơ sở tối ưu hóa nguồn lực, tái cấu trúc nền kinh tế và hướng tới mục tiêu tăng trưởng cao đi kèm với hiệu quả, chất lượng và bền vững. Mô hình này không chỉ nhằm nâng cao năng suất lao động và năng suất tổng hợp, mà còn đảm bảo sự cân đối hài hòa giữa ba trụ cột của phát triển bền vững hiện đại, bao gồm: Tăng trưởng kinh tế, phát triển xã hội và bảo vệ môi trường.

Thực tế, từ Đại hội XI của Đảng (2011) đến Đại hội XIII (2021), quan điểm về mô hình tăng trưởng đã được phát triển và cụ thể hóa rõ nét hơn. Trong đó, phát triển chiều sâu dựa trên nâng cao chất lượng lao động, đổi mới công nghệ, thúc đẩy sáng tạo và tăng cường hiệu quả đầu tư được xác định là hướng đi chủ đạo.

Đại hội XIII đã nhấn mạnh rõ yêu cầu “phát triển nhanh và bền vững dựa chủ yếu vào khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số”. Đồng thời, đổi mới mô hình tăng trưởng phải gắn với việc khai thác hiệu quả lợi thế vùng miền, phát triển kinh tế số và xã hội số và thích ứng với biến đổi khí hậu. Đại hội XIV (2025), nhấn mạnh tiếp tục tập trung chuyển đổi sang phát triển dựa trên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và nâng cao năng suất nhân tố tổng hợp (TFP), lấy kinh tế tư nhân làm động lực chính.

Một điểm nổi bật trong quan điểm đổi mới mô hình tăng trưởng gần đây, đó là gắn kết chặt chẽ giữa đổi mới mô hình tăng trưởng và cơ cấu lại nền kinh tế. Nếu đổi mới mô hình tăng trưởng là lựa chọn con đường phát triển, cơ cấu lại nền kinh tế là cách thức tổ chức thực hiện. Do đó, cả hai phải được triển khai đồng bộ.

Để đổi mới mô hình tăng trưởng, TS. Nguyễn Diệu Hương cho rằng, Việt Nam phải tái cơ cấu mạnh mẽ các ngành, lĩnh vực và các thành phần kinh tế, thúc đẩy các ngành có giá trị gia tăng cao, áp dụng công nghệ tiên tiến, giảm chi phí và nâng cao năng lực cạnh tranh. Cơ cấu lại nền kinh tế cũng đòi hỏi phải nâng cao tính tự chủ, khả năng chống chịu và thích ứng của nền kinh tế với các cú sốc bên ngoài, đặc biệt là những "cú sốc" năng lượng và tài chính toàn cầu.

Các nghị quyết gần đây đã cụ thể hóa định hướng này. Nghị quyết số 57-NQ/TW (2024) xác định khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo là động lực then chốt để đổi mới mô hình tăng trưởng. Nghị quyết số 68-NQ/TW (2025) khẳng định kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng để nâng cao năng suất và năng lực cạnh tranh. Nghị quyết số 193/2025/QH15 cho phép thí điểm các cơ chế tài chính đặc biệt nhằm thúc đẩy R&D (nghiên cứu và phát triển), cũng như chuyển đổi số trong khu vực công và tư. Bên cạnh đó, Nghị quyết số 222/2025/QH15 nhấn mạnh việc mở rộng các kênh huy động vốn tài chính quốc tế, đặc biệt là tài chính xanh, nhằm hỗ trợ quá trình chuyển đổi năng lượng và phát triển bền vững.

“Như vậy, quan điểm đổi mới mô hình tăng trưởng ở Việt Nam đã được định hình rõ ràng: phát triển dựa vào tri thức, đổi mới sáng tạo và các yếu tố năng suất thay vì chỉ mở rộng đầu vào; phát triển bao trùm, quan tâm đến chất lượng cuộc sống và công bằng xã hội; phát triển xanh, chú trọng yếu tố môi trường và giảm phát thải khí nhà kính; thích ứng linh hoạt, đảm bảo khả năng chống chịu của nền kinh tế trước các cú sốc toàn cầu” - TS. Đỗ Diệu Hương khẳng định và cho rằng: Đây là định hướng chiến lược để Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới, đồng bộ với xu thế quốc tế và phù hợp với yêu cầu nội tại của nền kinh tế.

Nguyễn Hòa