Phát huy giá trị văn hóa Bộ đội Cụ Hồ trong thực thi pháp luật trên biển của Cảnh sát biển Việt Nam

Kế thừa, phát huy giá trị văn hóa Bộ đội Cụ Hồ không chỉ là yêu cầu về tư tưởng, đạo đức, mà còn là giải pháp chiến lược - nguồn sức mạnh nội sinh để nâng tầm hiệu quả thực thi pháp luật trên biển, xây dựng hình ảnh người chiến sĩ Cảnh sát biển vừa kiên cường, dũng cảm, vừa kỷ cương, liêm chính, xứng đáng với niềm tin yêu của Đảng, Nhà nước và nhân dân.

Cảnh sát biển Việt Nam huấn luyện cứu hộ, cứu nạn trên biển.

Khác với nhiều lĩnh vực hoạt động khác, thực thi pháp luật trên biển là nhiệm vụ đặc thù, diễn ra trong không gian rộng lớn, điều kiện khí hậu, thời tiết khắc nghiệt, thời gian thực hiện nhiệm vụ kéo dài và cường độ hoạt động cao. Nhiều tình huống trên biển diễn biến nhanh, phức tạp, nhạy cảm, đan xen giữa yêu cầu pháp lý, đối ngoại, quốc phòng, an ninh và lợi ích quốc gia - dân tộc. Đặc biệt, trong bối cảnh vừa hợp tác, vừa đấu tranh, cán bộ, chiến sĩ Cảnh sát biển thường xuyên phải hoạt động xa bờ, xa sự chỉ huy trực tiếp, đòi hỏi khả năng chủ động, độc lập trong nhận định, xử lý tình huống. Chính trong điều kiện đó, giá trị văn hóa Bộ đội Cụ Hồ trở thành “mệnh lệnh từ bên trong”, thành “la bàn” tự điều chỉnh và định hướng hành vi hiệu quả nhất, giúp mỗi cán bộ, chiến sĩ luôn hành động đúng pháp luật, đúng đối sách, đúng chức trách, nhiệm vụ và lợi ích quốc gia - dân tộc trong mọi điều kiện, hoàn cảnh, tình huống.

Thực tiễn cho thấy, nhiều tình huống trên biển đặt người cán bộ Cảnh sát biển trước những yêu cầu rất cao: Kiên quyết đấu tranh nhưng không để xung đột leo thang; xử lý nghiêm các hành vi vi phạm song vẫn bảo đảm tính nhân văn; bảo vệ vững chắc chủ quyền, quyền chủ quyền và quyền tài phán quốc gia, đồng thời giữ gìn môi trường hòa bình, ổn định; thực thi pháp luật gắn với thực hiện hiệu quả công tác đối ngoại quốc phòng. Những yêu cầu đó không chỉ cần trình độ chuyên môn, nghiệp vụ vững vàng mà còn đòi hỏi chiều sâu văn hóa và bản lĩnh chính trị của người quân nhân cách mạng. Giá trị văn hóa Bộ đội Cụ Hồ trong Lực lượng Cảnh sát biển không chỉ được thể hiện ở lòng dũng cảm, tinh thần sẵn sàng hy sinh vì nhiệm vụ, mà còn ở bản lĩnh pháp lý, sự tỉnh táo về chính trị và văn hóa ứng xử trong xử lý các tình huống phức tạp trên biển. Chính sự kiên trì, kiên quyết nhưng kiềm chế; sự chuẩn mực trong hành vi và cách ứng xử của cán bộ, chiến sĩ Cảnh sát biển đã góp phần kiểm soát hiệu quả các tình huống phát sinh, không để xung đột leo thang, qua đó vừa bảo vệ vững chắc chủ quyền, vừa duy trì quan hệ hữu nghị với các nước láng giềng, đồng thời giữ vững môi trường hòa bình, ổn định để phát triển đất nước.

Vùng Cảnh sát biển 2 cứu hộ tàu gặp nạn trên biển.

Trong đấu tranh phòng, chống tội phạm, vi phạm pháp luật trên biển, phẩm chất Bộ đội Cụ Hồ - người chiến sĩ Cảnh sát biển tiếp tục được thể hiện rõ nét thông qua tinh thần mưu trí, dũng cảm, không quản khó khăn, hiểm nguy của cán bộ, chiến sĩ toàn lực lượng. Nhiều chuyên án ma túy lớn, nhiều vụ buôn lậu, gian lận thương mại, vận chuyển trái phép hàng hóa, xăng dầu, than, khoáng sản trên biển đã được đấu tranh hiệu quả. Phía sau mỗi chiến công ấy là sự hy sinh thầm lặng, là những tháng ngày dài lênh đênh trên biển, đối mặt với hiểm nguy, áp lực và cả những cám dỗ vật chất trong môi trường đặc thù. Chính trong hoàn cảnh đó, văn hóa Bộ đội Cụ Hồ đã trở thành “lá chắn mềm” giúp cán bộ, chiến sĩ giữ vững phẩm chất đạo đức, tinh thần thượng tôn pháp luật và sự liêm chính trong thực thi công vụ. Đó là sự trong sạch trong lối sống, là tinh thần đặt lợi ích quốc gia, lợi ích nhân dân lên trên lợi ích cá nhân; là ý thức chấp hành nghiêm kỷ luật Quân đội, pháp luật Nhà nước; là bản lĩnh vượt qua khó khăn, cám dỗ để hoàn thành nhiệm vụ.

Một trong những biểu hiện sinh động nhất của giá trị văn hóa Bộ đội Cụ Hồ trong lực lượng Cảnh sát biển chính là tinh thần “vì nhân dân phục vụ”, là mối quan hệ gắn bó máu thịt quân - dân được vun đắp giữa trùng khơi. Đối với mỗi ngư dân làm ăn khai thác trên biển, sự hiện diện của những con tàu Cảnh sát biển không chỉ là lá chắn pháp luật, mà còn là điểm tựa tinh thần, là “cột mốc chủ quyền sống” giữa biển khơi. Những chuyến tuần tra kết hợp tuyên truyền pháp luật, cấp phát tờ rơi, hỗ trợ ngư dân; những lần cung cấp lương thực, thực phẩm, thuốc men, nhiên liệu cho tàu cá gặp nạn; những cuộc cứu hộ, cứu nạn thành công trong sóng to, gió lớn; những chương trình đồng hành với ngư dân... đã góp phần củng cố niềm tin của nhân dân đối với Đảng, Nhà nước, Quân đội và lực lượng Cảnh sát biển.

Tuần tra kiểm soát trên biển.

Xác định rõ ý nghĩa, tầm quan trọng của việc bồi đắp và phát huy giá trị văn hóa Bộ đội Cụ Hồ trong thực thi pháp luật trên biển, những năm qua, Đảng ủy, Bộ tư lệnh Cảnh sát biển đã có nhiều chủ trương, giải pháp quan trọng nhằm xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, bồi đắp phẩm chất “Bộ đội Cụ Hồ - Người chiến sĩ Cảnh sát biển” trong tình hình mới. Việc triển khai thực hiện Chỉ thị 05 của Bộ Chính trị, Nghị quyết 847 của Quân ủy Trung ương, phong trào “Bốn tốt, bốn không, bốn chống”, các cuộc vận động, phong trào thi đua trong toàn Lực lượng đã tạo chuyển biến tích cực trong nhận thức và hành động của cán bộ, chiến sĩ. Nhiều mô hình hay, cách làm sáng tạo đã được triển khai hiệu quả như: “Mỗi ngày học một điều luật”, “Đồng hành với ngư dân”, các phong trào thi đua trong huấn luyện, sẵn sàng chiến đấu, đấu tranh phòng chống tội phạm, xây dựng nền nếp chính quy, rèn luyện kỷ luật... Qua đó góp phần xây dựng cho cán bộ, chiến sĩ phẩm chất “Trách nhiệm, kỷ cương, nhân chính”, tinh thần thượng tôn pháp luật và phong cách ứng xử văn minh, chuẩn mực.

Tuy nhiên, trước yêu cầu nhiệm vụ ngày càng cao, việc phát huy giá trị văn hóa Bộ đội Cụ Hồ trong Lực lượng Cảnh sát biển vẫn còn những khó khăn, hạn chế nhất định. Việc cụ thể hóa các chuẩn mực văn hóa vào từng lĩnh vực công tác, từng tình huống thực thi pháp luật có nơi, có lúc còn chưa thật sâu sắc. Một bộ phận cán bộ, chiến sĩ nhận thức chưa đầy đủ về vị trí, vai trò của văn hóa trong thực hiện nhiệm vụ. Tác động của mặt trái kinh tế thị trường, không gian mạng, văn hóa ngoại lai, lối sống thực dụng... đang đặt ra những nguy cơ ảnh hưởng trực tiếp đến tư tưởng, đạo đức, lối sống của cán bộ, chiến sĩ nếu không được chủ động phòng ngừa, đấu tranh hiệu quả.

Trước thực trạng và yêu cầu đó, để phát huy hiệu quả giá trị văn hóa Bộ đội Cụ Hồ trong thực thi pháp luật trên biển, cần tập trung vào một số nội dung giải pháp cơ bản sau:

Trước hết, cần nâng cao chất lượng giáo dục chính trị, tư tưởng, giáo dục pháp luật, văn hóa cho cán bộ, chiến sĩ. Qua đó, làm cho giá trị văn hóa Bộ đội Cụ Hồ thực sự thấm sâu vào nhận thức của mỗi cán bộ, chiến sĩ. Công tác giáo dục chính trị, tư tưởng phải được tiến hành theo hướng thực chất, gắn lý luận với thực tiễn đặc thù của Lực lượng và bám sát các nghị quyết, chỉ thị của Đảng, Quân ủy Trung ương, nhất là Nghị quyết số 847-NQ/QUTW về phát huy phẩm chất Bộ đội Cụ Hồ, kiên quyết chống chủ nghĩa cá nhân trong tình hình mới. Không dừng lại ở lý luận chung, cần tăng cường “tình huống hóa”, gắn giáo dục lý luận với xử lý các tình huống thực tế trong thực thi pháp luật, đối ngoại, cứu hộ cứu nạn, đấu tranh chống tội phạm vi phạm và bảo vệ chủ quyền biển đảo. Thông qua đó, làm cho mỗi cán bộ, chiến sĩ nhận thức sâu sắc rằng: Trong môi trường thực thi pháp luật trên biển, văn hóa Bộ đội Cụ Hồ không phải điều gì trừu tượng mà chính là năng lực tự điều chỉnh hành vi; là khả năng giữ vững bản lĩnh và phẩm chất đạo đức trước áp lực, cám dỗ và những tình huống phức tạp; là nền tảng để mỗi quyết định nghiệp vụ luôn đúng pháp luật, đúng chuẩn mực và bảo vệ được lợi ích quốc gia dân tộc.

Song song với đó, cần xây dựng và hoàn thiện hệ thống chuẩn mực văn hóa trong thực thi pháp luật trên biển gắn với từng quy trình nghiệp vụ cụ thể, theo hướng ngắn gọn, dễ nhớ, dễ thực hiện và có thể kiểm chứng được. Các chuẩn mực như: “Kiên quyết nhưng đúng pháp luật”, “mềm dẻo nhưng không nhân nhượng nguyên tắc”, “nhân văn nhưng không buông lỏng kỷ luật”, “chủ động nhưng không vượt quá thẩm quyền”... không nên chỉ là những câu chữ đẹp trong nghị quyết, mà phải được cụ thể hóa thành chuẩn mực hành vi trong từng quy trình công tác, từng lĩnh vực nghiệp vụ, từ kiểm tra, kiểm soát tàu thuyền đến xử phạt vi phạm hành chính, từ sử dụng vũ khí, công cụ hỗ trợ đến giao tiếp, đối ngoại. Khi chuẩn mực văn hóa được “chuẩn hóa” thành hành vi pháp lý, sẽ tạo sự thống nhất trong toàn Lực lượng và hạn chế đáng kể sai sót khi xử lý các tình huống phức tạp.

Bên cạnh đó, cần kết hợp chặt chẽ giữa giáo dục, quản lý, rèn luyện với tăng cường kiểm tra, giám sát, chủ động phát hiện, phòng ngừa, xử lý nghiêm minh các vi phạm, đấu tranh quyết liệt với các biểu hiện suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống; kiên quyết chống chủ nghĩa cá nhân, bệnh thành tích, lối sống thực dụng và những biểu hiện lệch chuẩn văn hóa trong thực thi pháp luật trên biển; không ngừng xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, kỷ luật, kỷ cương trong từng đơn vị, từng con tàu. Trong điều kiện hội nhập quốc tế và tác động mạnh mẽ mặt trái nền kinh tế thị trường và không gian mạng, nếu không kịp thời phát hiện, ngăn chặn, những biểu hiện tiêu cực có thể ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín, hình ảnh của toàn lực lượng.

Một giải pháp có ý nghĩa quyết định là phát huy vai trò nêu gương của cán bộ, đảng viên, nhất là cán bộ chủ trì, chỉ huy tàu, chỉ huy biên đội. Đây không phải là yêu cầu mang tính đạo đức chung chung mà xuất phát từ đặc thù thực tiễn: Trên biển, đơn vị hoạt động độc lập, khép kín, trong thời gian dài, người chỉ huy có sức ảnh hưởng mạnh mẽ và trực tiếp đến nhận thức, hành vi và kỷ luật của toàn đơn vị. Một người chỉ huy gương mẫu, công tâm, trách nhiệm, chuẩn mực sẽ tạo ra môi trường văn hóa tích cực, lan tỏa đến từng cán bộ, chiến sĩ; ngược lại, nếu thiếu gương mẫu sẽ làm suy giảm niềm tin và kỷ luật theo cách không có chỉ thị nào bù đắp được. Vì vậy, cần gắn trách nhiệm nêu gương với kết quả thực thi nhiệm vụ một cách cụ thể, lượng hóa được; lấy hiệu quả hoàn thành chức trách, nhiệm vụ trên biển làm thước đo đánh giá phẩm chất cán bộ, chứ không dừng ở nhận xét định tính chung chung.

Văn hóa Bộ đội Cụ Hồ phải được rèn luyện, thử thách và kiểm nghiệm trong thực tiễn. Vì vậy, cần gắn chặt xây dựng và phát huy văn hóa Bộ đội Cụ Hồ với công tác huấn luyện, tuần tra, kiểm tra, kiểm soát và thực thi pháp luật trên biển. Thông qua các chuyến tuần tra dài ngày, các tình huống diễn tập thực binh, những lần đấu tranh trên thực địa, những vụ cứu hộ cứu nạn khẩn cấp... để chú trọng rèn luyện bản lĩnh kiên cường trong mọi hoàn cảnh, rèn luyện khả năng kiểm soát cảm xúc trong các tình huống căng thẳng, kỹ năng giao tiếp đối ngoại trong những tình huống nhạy cảm và kỹ năng xử lý tình huống bằng biện pháp pháp luật trong điều kiện áp lực cao. Chính trong môi trường thực tiễn đó, giá trị văn hóa “Bộ đội Cụ Hồ - Người chiến sĩ Cảnh sát biển” mới được “thử lửa”. Đó cũng là lúc các giá trị văn hóa nói chung, văn hóa Bộ đội Cụ Hồ nói riêng được củng cố, phát triển, trở thành năng lực hành động thực sự, thành bản lĩnh, nhân cách và đặc trưng văn hóa của mỗi cán bộ, chiến sĩ Cảnh sát biển.

Một nội dung đặc biệt quan trọng gắn với đặc thù nhiệm vụ của Cảnh sát biển là đẩy mạnh công tác dân vận, xây dựng “thế trận lòng dân” trên biển ngày càng vững chắc. Đối với Cảnh sát biển, ngư dân không chỉ là đối tượng được bảo vệ, mà còn là lực lượng trực tiếp tham gia bảo vệ chủ quyền biển đảo, là “tai mắt” không thể thay thế trên vùng biển rộng lớn. Khi người dân tin tưởng và gắn bó với Lực lượng, khi ngư dân coi con tàu Cảnh sát biển như điểm tựa của mình giữa biển khơi - đó không chỉ là thành quả sâu sắc nhất của việc phát huy giá trị văn hóa Bộ đội Cụ Hồ, mà còn là nền tảng để xây dựng sức mạnh tổng hợp bảo vệ chủ quyền biển, đảo từ sớm, từ xa theo đúng phương châm, đối sách của Đảng và Nhà nước. Việc triển khai các chương trình “Cảnh sát biển đồng hành với ngư dân”, “Cảnh sát biển với đồng bào dân tộc tôn giáo”, tuyên truyền pháp luật, hỗ trợ sinh kế, cứu hộ cứu nạn nhân dân và ngư dân chính là biểu hiện sinh động nhất của giá trị văn hóa Bộ đội Cụ Hồ trong điều kiện thực thi pháp luật trên biển thời bình.

Trong xu thế hiện đại hóa Quân đội, lực lượng Cảnh sát biển đang được đầu tư ngày càng hiện đại về tàu thuyền, trang bị kỹ thuật, cơ sở huấn luyện và năng lực thực thi pháp luật trên biển. Tuy nhiên, cần nhận thức sâu sắc rằng: Trang bị hiện đại chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi được vận hành bởi những con người có bản lĩnh chính trị vững vàng, có đạo đức trong sáng, có văn hóa ứng xử chuẩn mực và tinh thần trách nhiệm cao. Radar công nghệ cao có thể phát hiện tàu vi phạm, nhưng chỉ có văn hóa Bộ đội Cụ Hồ mới bảo đảm người cán bộ, chiến sĩ xử lý tình huống đó đúng pháp luật, đúng chuẩn mực và không bị mua chuộc; mã lực tàu tốc độ cao có thể truy đuổi đối tượng phạm tội, nhưng chỉ có bản lĩnh văn hóa mới quyết định người cán bộ, chiến sĩ sử dụng sức mạnh đó đúng mức, không vượt thẩm quyền, không xâm phạm quyền con người... Ngược lại, nếu thiếu nền tảng văn hóa, việc sử dụng trang bị hiện đại có thể kém hiệu quả, thậm chí sai lệch mục đích, phát sinh các hệ lụy tiêu cực. Vì vậy, xây dựng con người phải đi trước một bước, phải là yếu tố nền tảng và quyết định để phát huy hiệu quả của quá trình hiện đại hóa lực lượng.

Có thể khẳng định, phát huy giá trị văn hóa Bộ đội Cụ Hồ trong thực thi pháp luật trên biển của lực lượng Cảnh sát biển Việt Nam không chỉ là yêu cầu về mặt chính trị, tư tưởng, đạo đức, mà còn là giải pháp mang tính chiến lược, trực tiếp nâng cao chất lượng tổng hợp, sức mạnh chiến đấu và hiệu quả thực thi pháp luật trên biển. Đây cũng không phải là nội dung phụ, là “phần mềm” bổ sung cho “phần cứng” trang bị kỹ thuật, mà là yếu tố cốt lõi, là linh hồn sức mạnh của toàn lực lượng. Chính sự kết hợp biện chứng giữa “sức mạnh mềm” của giá trị văn hóa Bộ đội Cụ Hồ với “sức mạnh cứng” của phương tiện, trang bị, kỹ thuật tiên tiến, hiện đại sẽ góp phần xây dựng Cảnh sát biển Việt Nam “cách mạng, chính quy, tinh nhuệ, hiện đại” trong thời đại mới.

Giữa trùng khơi nhiều sóng gió, giá trị văn hóa Bộ đội Cụ Hồ chính là điểm tựa tinh thần vững chãi để mỗi cán bộ, chiến sĩ Cảnh sát biển giữ vững bản lĩnh chính trị, hành động đúng pháp luật, đúng đối sách, đúng lòng dân và đúng trách nhiệm quốc tế. Đó cũng chính là “sức mạnh mềm” đặc biệt tạo nên bản sắc, uy tín, danh dự và hình ảnh cao đẹp của lực lượng Cảnh sát biển, giúp Cảnh sát biển Việt Nam hoàn thành tốt mọi nhiệm vụ được giao, xứng đáng là lực lượng nòng cốt trong thực thi pháp luật trên biển, góp phần bảo vệ vững chắc chủ quyền biển, đảo thiêng liêng của Tổ quốc, giữ vững môi trường hòa bình, ổn định để phát triển đất nước, xứng đáng với niềm tin của Đảng, Nhà nước và nhân dân.