Phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng

PGS.TS Bùi Thị An, Đại biểu Quốc hội khóa XIII:

Chuyển từ tư duy quản lý văn hóa sang kiến tạo không gian văn hóa

Để mô hình chính quyền địa phương hai cấp thực sự trở thành động lực thúc đẩy văn hóa cơ sở phát triển bền vững, theo tôi, điều quan trọng nhất là chuyển từ tư duy quản lý văn hóa sang tư duy kiến tạo môi trường và không gian văn hóa. Trong đó, người dân phải được đặt ở vị trí trung tâm, vừa là chủ thể sáng tạo, vừa là người thụ hưởng và gìn giữ các giá trị văn hóa.

Chính quyền không chỉ quản lý các thiết chế văn hóa mà cần tạo điều kiện để người dân tiếp cận, tham gia và đóng góp vào đời sống văn hóa cộng đồng. Hiệu quả của các chương trình văn hóa không nên chỉ được đo bằng số lượng sự kiện hay quy mô đầu tư mà phải được đánh giá thông qua sự thay đổi trong nhận thức, hành vi của người dân cũng như mức độ lan tỏa tình yêu quê hương, đất nước và ý thức trách nhiệm đối với cộng đồng.

Để làm được điều đó, cần phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng, đồng thời huy động sự tham gia của các tổ chức chính trị - xã hội, doanh nghiệp và toàn xã hội. Ngân sách nhà nước giữ vai trò quan trọng nhưng không thể đáp ứng đầy đủ nhu cầu phát triển văn hóa. Vì vậy, cần đẩy mạnh xã hội hóa nhằm đa dạng hóa nguồn lực cho công tác bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa.

Bên cạnh đó, chuyển đổi số sẽ góp phần thu hẹp khoảng cách hưởng thụ văn hóa giữa các vùng miền, giúp người dân, đặc biệt ở vùng sâu, vùng xa, tiếp cận thuận lợi hơn với di sản văn hóa, tri thức lịch sử và các sản phẩm văn hóa thông qua các nền tảng số.

Tuy nhiên, bảo tồn phải đi đôi với phát triển. Di sản không nên bị "đóng băng" mà cần được phát huy giá trị, trở thành nguồn lực cho phát triển thông qua du lịch, công nghiệp văn hóa, dịch vụ văn hóa và giáo dục cộng đồng. Đồng thời, phát triển văn hóa cần gắn với bảo vệ môi trường, tăng trưởng xanh và xây dựng các mô hình sản xuất bền vững, nhất là tại các làng nghề truyền thống. Khi khơi dậy được vai trò chủ thể của cộng đồng và huy động hiệu quả các nguồn lực xã hội, văn hóa sẽ trở thành nguồn lực nội sinh quan trọng, đóng góp thiết thực cho phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

Ông Hoàng Quốc Cường, Phó Chủ tịch UBND xã Phú Cát:

Khơi dậy vai trò chủ thể của người dân

Việc triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp đã mở ra nhiều cơ hội mới cho phát triển văn hóa ở cơ sở, đồng thời tạo điều kiện để chính quyền gần dân, sát dân hơn trong quá trình quản lý và tổ chức các hoạt động văn hóa. Khi cấp xã được trao quyền chủ động nhiều hơn, việc đầu tư, sửa chữa, nâng cấp các thiết chế văn hóa như nhà văn hóa, sân thể thao và các công trình phục vụ sinh hoạt cộng đồng được thực hiện kịp thời, sát với nhu cầu thực tế của người dân.

Mô hình mới cũng giúp địa phương chủ động hơn trong công tác bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống. Các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục thể thao được tổ chức linh hoạt, góp phần nâng cao đời sống tinh thần, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân và xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh trong cộng đồng.

Sau thời gian triển khai, xã Phú Cát ghi nhận sự tham gia tích cực hơn của người dân trong các phong trào xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư. Người dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà từng bước trở thành chủ thể tham gia quản lý, giám sát và đóng góp ý kiến đối với các hoạt động văn hóa tại địa phương. Đây là tín hiệu tích cực, cho thấy hiệu quả của việc phát huy dân chủ ở cơ sở gắn với thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp.

Để tiếp tục phát huy hiệu quả mô hình này, xã Phú Cát kiến nghị tăng cường phân cấp, phân quyền gắn với bảo đảm nguồn lực cho cấp xã trong lĩnh vực văn hóa; quan tâm đầu tư, nâng cấp đồng bộ hệ thống thiết chế văn hóa cơ sở đáp ứng nhu cầu sinh hoạt ngày càng cao của người dân; đồng thời đẩy mạnh đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ văn hóa nhằm nâng cao năng lực tổ chức hoạt động, bảo tồn di sản và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống trong điều kiện mới.

Ông Nguyễn Thanh Tùng, Phó Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội phường Ba Đình:

Xây dựng hệ sinh thái quản trị văn hóa số từ cơ sở

Qua thực tiễn công tác, tôi nhận thấy mô hình chính quyền địa phương hai cấp đã tạo ra những chuyển biến rõ nét trong tổ chức và thực hiện các nhiệm vụ văn hóa - xã hội. Phường, xã trở thành cấp trực tiếp, toàn diện hơn trong phục vụ người dân, đồng thời được giao nhiều trách nhiệm hơn trong quản lý và nâng cao chất lượng các dịch vụ công.

Để phát huy hiệu quả của mô hình này, cần chuyển từ phương thức quản lý theo từng lĩnh vực, từng đầu việc riêng lẻ sang xây dựng hệ sinh thái quản trị văn hóa - xã hội số ở cấp cơ sở, trong đó dữ liệu, thiết chế văn hóa, đội ngũ cán bộ và sự tham gia của người dân được kết nối đồng bộ.

Trước hết, cần ưu tiên xây dựng cơ sở dữ liệu số dùng chung về văn hóa - xã hội, bảo đảm liên thông giữa các lĩnh vực như văn hóa, giáo dục, y tế, an sinh xã hội, người có công và quản lý di sản. Đây không chỉ là công cụ nâng cao hiệu quả quản lý mà còn tạo nền tảng cho công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản, quảng bá hình ảnh địa phương và phát triển các ngành công nghiệp văn hóa.

Cùng với đó, cần xác định phát triển nguồn nhân lực là khâu đột phá. Đội ngũ cán bộ văn hóa - xã hội ở cơ sở cần được đào tạo, bồi dưỡng theo hướng liên ngành, nâng cao năng lực quản trị, kỹ năng khai thác dữ liệu số và tổ chức các hoạt động cộng đồng.

Chuyển đổi số chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi gắn chặt với đời sống người dân. Vì vậy, cần lấy tổ dân phố, nhà văn hóa, trường học, di tích và các không gian cộng đồng làm hạt nhân triển khai các mô hình như "tổ dân phố số", "nhà văn hóa số", "di tích số - điểm đến số".

Quan trọng hơn, người dân phải thực sự trở thành chủ thể của quá trình bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa. Khi chuyển đổi số gắn với cộng đồng, khi phát triển văn hóa gắn với giáo dục, an sinh xã hội và nâng cao chất lượng con người, mô hình chính quyền địa phương hai cấp sẽ phát huy hiệu quả bền vững, tạo sự đồng thuận xã hội và góp phần xây dựng nền tảng phát triển lâu dài cho địa phương.