Phát triển chợ truyền thống phải phù hợp thực tiễn dân sinh

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Thị An, nguyên Đại biểu Quốc hội khóa XIII, Chủ tịch Hội Nữ trí thức Hà Nội, Viện trưởng Viện Tài nguyên, Môi trường và Phát triển cộng đồng trả lời phỏng vấn Báo Nhân Dân. (Ảnh KIM CƯƠNG)

Trong tiến trình đô thị hóa và phát triển kinh tế, việc quản lý, sắp xếp hệ thống chợ truyền thống đang đặt ra yêu cầu phải hài hòa giữa mục tiêu xây dựng đô thị văn minh với việc bảo đảm sinh kế, quyền lợi và nhu cầu giao thương chính đáng của người dân. Thay vì lựa chọn giải pháp duy trì hay xóa bỏ một cách đồng loạt, vấn đề đặt ra là cần đánh giá đúng thực trạng từng địa bàn, có phương án tổ chức phù hợp và lộ trình chuyển đổi khả thi.

Phóng viên Báo Nhân Dân đã có cuộc trao đổi với Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Thị An, nguyên Đại biểu Quốc hội khóa XIII, Chủ tịch Hội Nữ trí thức Hà Nội, Viện trưởng Viện Tài nguyên, Môi trường và Phát triển cộng đồng, về vấn đề này.

Hiện nay, chợ truyền thống vẫn có sức sống riêng dù nhiều siêu thị, cửa hàng tiện lợi hoạt động. (Ảnh tại chợ Nghĩa Tân, phường Nghĩa Đô, Hà Nội chiều 3/11).

Phóng viên: Thưa Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Thị An, hiện nay, việc duy trì hay dẹp bỏ chợ truyền thống tại các đô thị đang nhận được nhiều ý kiến khác nhau. Có quan điểm cho rằng cần từng bước thay thế mô hình chợ truyền thống bằng các loại hình thương mại hiện đại nhằm đáp ứng yêu cầu quản lý đô thị. Từ góc độ quản lý và phát triển cộng đồng, bà nhìn nhận vấn đề này như thế nào?

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Thị An: Theo tôi, trước khi đưa ra quyết định duy trì, sắp xếp hay giải tỏa một chợ truyền thống, điều quan trọng nhất là phải tiến hành rà soát, đánh giá toàn diện trên cơ sở nhu cầu thực tế của từng khu vực và mật độ dân cư. Việc đánh giá cần xem xét đầy đủ sự cần thiết của chợ đối với đời sống người dân, đồng thời xác định những tác động có thể phát sinh đối với môi trường, giao thông và trật tự xã hội.

Ở thời điểm hiện nay, Việt Nam chưa nên xóa bỏ chợ truyền thống. Đây vẫn là không gian giao lưu thương mại thiết yếu, giữ vai trò kết nối trực tiếp giữa cung và cầu, tạo điều kiện cho những người sản xuất, kinh doanh nhỏ lẻ, từ khu vực nông thôn đến thành thị, đưa sản phẩm đến với người tiêu dùng.

Vấn đề không nằm ở việc chợ truyền thống tồn tại hay không, mà cốt lõi là phải nâng cao hiệu quả quản lý, tổ chức hoạt động theo hướng văn minh, bảo đảm không gây ô nhiễm môi trường, không làm ách tắc giao thông và ảnh hưởng đến trật tự xã hội. Đối với những chợ qua rà soát cho thấy không gây tác động quá lớn đến các vấn đề này, đồng thời vẫn đáp ứng nhu cầu giao thương thiết thực của người dân, thì hoàn toàn nên tạo điều kiện để tiếp tục tồn tại.

Một góc chợ Nguyễn Công Trứ, phường Hai Bà Trưng, Hà Nội là khu chợ truyền thống cung cấp đủ loại nhu yếu phẩm, thiết bị sinh hoạt hằng ngày. (Ảnh chụp chiều 3/11)

Phóng viên: Một trong những bất cập được người dân phản ánh tại nhiều chợ truyền thống hiện nay, trong đó có địa bàn Hà Nội, là tình trạng thiếu chỗ gửi xe và nhà vệ sinh công cộng. Đây đều là những điều kiện hạ tầng thiết yếu, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng hoạt động của chợ. Theo bà, cần giải quyết những hạn chế này như thế nào?

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Thị An: Đây là những thiếu sót thực tế cần được nhìn nhận thẳng thắn. Nếu kết quả rà soát cho thấy việc duy trì chợ là cần thiết, phù hợp với nhu cầu thị trường và đời sống dân cư, chính quyền địa phương cần chủ động tạo điều kiện để chợ được hình thành, tổ chức và vận hành đúng chuẩn.

Một chợ truyền thống đạt yêu cầu không thể chỉ dừng lại ở việc có người mua, người bán và địa điểm giao dịch. Chợ cần được bảo đảm những điều kiện hạ tầng phụ trợ cơ bản, trước hết là chỗ để xe và nhà vệ sinh bảo đảm vệ sinh cho người dân. Đây không phải những tiện ích thứ yếu, mà là những điều kiện thiết thân, gắn trực tiếp với sinh hoạt hằng ngày, đồng thời góp phần đáp ứng các yêu cầu về môi trường và an sinh xã hội.

Trong trường hợp không thể bảo đảm được những điều kiện cần thiết đó thì mới tính đến phương án dẹp bỏ. Tuy nhiên, tôi nhấn mạnh rằng việc dẹp bỏ không thể tiến hành một cách đường đột, mà bắt buộc phải có giai đoạn quá độ và lộ trình cụ thể. Mọi phương án sắp xếp cần tính đến khả năng thích ứng của người dân, tránh tạo ra những xáo trộn không cần thiết trong đời sống và hoạt động kinh doanh.

Các chợ truyền thống hiện nay đều chưa có khu nhà vệ sinh và khu gửi xe thuộc Ban quản lý chợ.

Phóng viên: Có ý kiến đề xuất cần nhanh chóng đưa toàn bộ các mặt hàng nông sản và hoạt động kinh doanh của tiểu thương vào hệ thống siêu thị, thay thế dần phương thức giao thương tại chợ truyền thống. Theo bà, chủ trương này có khả thi trong điều kiện sản xuất và kinh doanh hiện nay không?

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Thị An: Theo tôi, chủ trương đưa toàn bộ hàng hóa vào hệ thống siêu thị ở thời điểm hiện tại chưa hoàn toàn phù hợp với thực tiễn nền sản xuất nhỏ lẻ ở nông thôn.

Trên thực tế, hệ thống siêu thị hiện chưa thể tiếp nhận toàn bộ lượng sản phẩm từ khu vực sản xuất này. Mặt khác, hàng hóa muốn đưa vào siêu thị phải đáp ứng các tiêu chí, quy chuẩn kỹ thuật và quy trình kiểm soát chặt chẽ. Đây là những yêu cầu không thể đáp ứng ngay lập tức đối với toàn bộ các cơ sở sản xuất, kinh doanh nhỏ lẻ.

Nếu xóa bỏ chợ truyền thống ngay trong khi các điều kiện thay thế chưa được bảo đảm, những tác động xã hội phát sinh sẽ rất lớn. Vì vậy, cần có một lộ trình quá độ phù hợp, thay vì áp dụng những giải pháp mang tính đồng loạt, thiếu tính đến điều kiện thực tế.

Trong giai đoạn chuyển tiếp, các cơ quan chức năng cần từng bước tăng cường công tác quản lý, đồng thời thúc đẩy việc chuẩn hóa, tiêu chuẩn hóa các mặt hàng nông sản. Đây là hướng đi cần thiết để nâng cao chất lượng hàng hóa và từng bước đáp ứng các yêu cầu của hệ thống phân phối hiện đại. Tuy nhiên, tiêu chuẩn hóa là mục tiêu dài hạn, cần có thời gian và quá trình thực hiện phù hợp, chứ không thể giải quyết trong một sớm một chiều.

Phóng viên: Như vậy, để chợ truyền thống vừa đáp ứng nhu cầu dân sinh, vừa bảo đảm các tiêu chuẩn về môi trường, vệ sinh và trật tự đô thị, vấn đề nguồn lực đầu tư có ý nghĩa rất quan trọng. Theo bà, trong giai đoạn đầu, nên ưu tiên nguồn vốn đầu tư công hay huy động nguồn lực xã hội hóa để nâng cấp hệ thống chợ?

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Thị An: Theo tôi, trong giai đoạn đầu, Nhà nước nên ưu tiên sử dụng nguồn vốn đầu tư công để xây dựng và hoàn thiện những hạng mục hạ tầng thiết yếu cho chợ truyền thống. Chi phí đầu tư cơ bản cho chợ không quá lớn, nhưng lại trực tiếp quyết định đến chất lượng cuộc sống của nhân dân. Khoản kinh phí này cũng có thể được thu hồi hoặc bù đắp ở các giai đoạn sau. Việc huy động nguồn vốn xã hội hóa có thể được triển khai trong giai đoạn tiếp theo.

Đầu tư công ở giai đoạn đầu sẽ giúp nhanh chóng hoàn thiện các điều kiện cần thiết về môi trường, vệ sinh và an toàn xã hội, tạo nền tảng để chợ hoạt động ổn định, đáp ứng tốt hơn nhu cầu của người dân. Khi người dân có địa điểm giao thương thuận tiện, hoạt động mua bán được bảo đảm, thu nhập được nâng cao thì đời sống cũng từng bước được cải thiện.

Điều quan trọng là trong quá trình xây dựng và triển khai các phương án quản lý, phát triển chợ truyền thống, cần đặt quyền lợi và nguyện vọng chính đáng của nhân dân ở vị trí trung tâm. Đây cũng chính là quan điểm chỉ đạo của Đảng và Nhà nước: mọi chủ trương, chính sách đều phải xuất phát từ quyền lợi và nguyện vọng chính đáng của nhân dân.

Phóng viên: Xin trân trọng cảm ơn Phó Giáo sư, Tiến sĩ Bùi Thị An!