Phát triển con người từ chiều sâu văn hóa

Đây là vấn đề đáng chú ý được đặt ra tại Hội thảo khoa học quốc gia "Phát triển con người Việt Nam trong giai đoạn mới: Cơ sở khoa học và định hướng chính sách" diễn ra vào chiều 25/5 tại Hà Nội. Hội thảo do Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam phối hợp cùng Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh và Hội đồng Lý luận trung ương tổ chức.

Từ năng lực sáng tạo văn hóa

Trong nhiều năm, phát triển con người thường được nhìn chủ yếu từ các chỉ số về giáo dục, y tế, an sinh hoặc điều kiện sống. Tuy nhiên, bối cảnh mới đang đặt ra yêu cầu toàn diện hơn, khi năng lực cạnh tranh của quốc gia phụ thuộc ngày càng lớn vào khả năng sáng tạo, thích ứng và tạo ra giá trị của con người trong môi trường kết nối cao và biến đổi nhanh.

Người dân hân hoan đón mừng đại lễ kỷ niệm 80 năm Cách mạng Tháng Tám thành công và Quốc khánh 2/9. Ảnh: TTXVN

Vì vậy, phát triển con người cần được nhìn rộng hơn việc nâng cao mức sống hoặc mở rộng cơ hội tiếp cận dịch vụ xã hội. Trọng tâm của phát triển ngày càng gắn với năng lực tham gia, năng lực lựa chọn và khả năng chuyển hóa các điều kiện phát triển thành hành động có giá trị trong đời sống xã hội, trong đó có các giá trị văn hóa.

PGS-TS Nguyễn Thị Thu Phương (Viện trưởng Viện Văn hóa, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam) cho biết, trong các định hướng phát triển văn hóa gần đây, vấn đề con người được đặt trong quan hệ ngày càng trực tiếp với sáng tạo, sức mạnh mềm, công nghiệp văn hóa, kinh tế số và năng lực cạnh tranh quốc gia.

"Nghị quyết 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam xác định văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, đồng thời là nguồn lực nội sinh và hệ điều tiết của phát triển" - bà cho hay - "Cách tiếp cận này tạo thêm cơ sở để nhìn nhận phát triển con người từ góc độ văn hóa, năng lực sáng tạo và khả năng tham gia của con người vào đời sống xã hội".

Theo chuyên gia này, trong thực tiễn, quyền tham gia, sáng tạo và thụ hưởng văn hóa của công dân đã được mở rộng đáng kể. Đời sống văn hóa phong phú hơn; thiết chế văn hóa được quan tâm hơn; nhiều hình thức sáng tạo mới xuất hiện; thị trường văn hóa phát triển đa dạng; không gian số mở ra cơ hội biểu đạt và tiếp cận công chúng rộng rãi.

Đặc biệt, người dân tham gia vào đời sống văn hóa không chỉ qua các thiết chế truyền thống, mà còn thông qua nền tảng số, mạng xã hội, cộng đồng nghệ thuật độc lập và các hoạt động văn hóa gắn với du lịch, di sản, kinh tế sáng tạo.

Thực tế này cho thấy, độ rộng của sự tham gia tăng lên khá nhanh, song khả năng tham gia vào quá trình tạo lập và quyết định giá trị văn hóa vẫn còn khác nhau giữa các nhóm xã hội và cộng đồng.

Chương trình nghệ thuật chính luận “Tổ quốc trong tim” thu hút sự tham gia của đông đảo khán giả. Ảnh: TTXVN

Trong nhiều hoạt động văn hóa, người dân tham gia chủ yếu với vai trò hưởng ứng, biểu diễn, cung cấp dịch vụ hoặc tiếp nhận sản phẩm văn hóa. Khả năng tham gia vào quá trình tổ chức, lựa chọn, tái tạo và chia sẻ lợi ích từ giá trị văn hóa còn hạn chế. Điều này thể hiện khá rõ ở một số hoạt động liên quan tới di sản, lễ hội, thiết chế văn hóa cơ sở và các sản phẩm văn hóa gắn với du lịch.

PGS Thu Phương dẫn chứng, nhiều cộng đồng di sản hiện đang nắm giữ tri thức bản địa, nghệ thuật truyền thống, thực hành tín ngưỡng, nghề thủ công và ký ức văn hóa đặc sắc. Đây đều là những giá trị có tiềm năng trở thành nguồn lực phát triển. Nhưng trong một số trường hợp, cộng đồng chỉ được mời tham gia trình diễn di sản mà chưa tham gia sâu vào quá trình quyết định cách di sản được giới thiệu, khai thác khả năng thương mại, bảo vệ và tái đầu tư.

Như phân tích, PGS Thu Phương cho rằng, phát triển con người ở Việt Nam đang bước sang giai đoạn cần chú trọng nhiều hơn đến năng lực chủ thể và khả năng tham gia sáng tạo của con người trong đời sống văn hóa. Thành tựu về cải thiện đời sống, mở rộng tiếp cận và xây dựng thiết chế tiếp tục là nền tảng quan trọng. Vấn đề đặt ra hiện nay là cách kết nối các điều kiện ấy để hình thành năng lực sáng tạo, năng lực tham gia và năng lực tạo giá trị trong đời sống văn hóa - xã hội.

"Điều này cho thấy yêu cầu quan trọng hiện nay không chỉ là mở rộng hoạt động văn hóa, mà là tổ chức các điều kiện để con người có thể tham gia sâu hơn vào quá trình tạo lập, chuyển hóa và lan tỏa giá trị văn hóa" - bà Phương nhấn mạnh - "Từ góc độ đó, kiến tạo hệ sinh thái văn hóa cần được xem là một nội dung quan trọng của phát triển con người trong giai đoạn mới".

Trong đó, hệ sinh thái văn hóa được xác định bao gồm giáo dục, thiết chế văn hóa, cộng đồng, thị trường, công nghệ, chính sách công và các cơ chế trung gian hỗ trợ sáng tạo. Chính khả năng liên kết giữa các yếu tố này sẽ quyết định mức độ hình thành năng lực sáng tạo, năng lực tham gia và năng lực tạo giá trị của con người Việt Nam trong đời sống văn hóa - xã hội.

Đảm bảo an ninh tinh thần

Tiếp cận vấn đề phát triển con người từ góc độ nguồn lực văn hóa và sự đảm bảo an ninh tinh thần, PGS-TS Nguyễn Thị Phương Châm (Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) cho biết, nguồn lực văn hóa gồm rất nhiều yếu tố, cả hữu hình và vô hình, cả hiện hữu và tiềm ẩn, cả truyền thống và đương thời.

Trải nghiệm “Đêm bảo tàng” - một sản phẩm du lịch thúc đẩy công nghiệp văn hóa sáng tạo tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Ảnh: Khánh Hòa

Nguồn lực văn hóa có thể được nhận diện thông qua đa dạng các biểu đạt văn hóa, song nhìn một cách tổng thể, nguồn lực văn hóa thường được gắn với hệ thống giá trị, chuẩn mực, tri thức, di sản, thiết chế - những yếu tố căn bản tạo nên bản sắc văn hóa của mỗi cộng đồng, tộc người.

Trong khi đó, an ninh tinh thần là một phần quan trọng của an ninh con người, được xác định là trạng thái ổn định, an toàn về mặt tinh thần, trong đó các giá trị văn hóa, hệ tư tưởng, chuẩn mực đạo đức và niềm tin xã hội được bảo vệ và phát triển, con người không bị đe dọa bởi các yếu tố tiêu cực.

Theo đó, an ninh tinh thần liên quan đến việc bảo vệ và duy trì sức khỏe tinh thần, cảm xúc, tâm lý của cá nhân, cộng đồng, xã hội, tạo ra nền tảng cho sự phát triển toàn diện và hạnh phúc.

Như phân tích, PGS Phương Châm nhấn mạnh: An ninh tinh thần chỉ thực sự được đảm bảo khi có được nền tảng vững chắc từ sự vận hành các nguồn lực văn hóa. Hoặc nói cách khác, nguồn lực văn hóa có vai trò vô cùng quan trọng trong việc tạo dựng, duy trì và củng cố an ninh tinh thần.

"Nguồn lực văn hóa xây dựng nên hệ giá trị, chuẩn mực, điều tiết xã hội, định hình bản sắc, củng cố niềm tin, duy trì sự an toàn tâm lý, gia tăng khả năng chống chịu" - bà phân tích - "Tất cả những điều đó giúp cho cuộc sống của con người được an toàn, ổn định và hạnh phúc. Khi con người có được tất cả những điều đó có nghĩa là an ninh tinh thần đã được đảm bảo".

Đơn cử, việc nguồn lực văn hóa tạo dựng và củng cố niềm tin xã hội cùng sự an toàn tâm lý được thể hiện thông qua những hệ giá trị như tương trợ, trách nhiệm, nhân văn, đoàn kết, trung thực, tôn trọng, tri ân... Những hệ giá trị này được chia sẻ rộng rãi trong gia đình, cộng đồng, xã hội, tạo ra sự an tâm cho con người trong cuộc sống, giảm thiểu những lo lắng, bất an và cũng làm gia tăng niềm tin xã hội, niềm tin của con người với con người.

PGS Phương Châm ví dụ, nhiều cộng đồng tộc người ở miền núi phía Bắc đã cho thấy giá trị tương trợ, chia sẻ được thực hành thường xuyên trong đời sống hàng ngày (đổi công trong sản xuất, làm nhà), trong các dịp lễ (đám cưới, đám tang, lễ hội…) đã khiến cho các gia đình, cộng đồng có thể thực hiện được các công việc nhằm đảm bảo sinh kế, ổn định cuộc sống và lo các công việc lớn của đời người.

Trải nghiệm nghệ thuật dân gian trong không gian “Tàu 5 cửa ô” - một sản phẩm du lịch mang tính kết nối cộng đồng và lan tỏa văn hóa. Ảnh: Phan Phương

"Mỗi cá nhân tham gia vào mạng lưới tương trợ, chia sẻ đó thường xuyên và họ luôn an tâm về việc cũng nhận được sự tương trợ, chia sẻ đó vào các dịp cần thiết" - bà Châm nhấn mạnh - "Như thế, những giá trị này đang được vận hành như một nguồn lực giúp đảm bảo an sinh xã hội, an ninh tinh thần một cách hiệu quả".

Tuy nhiên, chuyên gia này cho rằng, trong giai đoạn phát triển đa chiều, đa dạng ngày nay, cả nguồn lực văn hóa và an ninh tinh thần đều đang đứng trước nhiều thách thức hiện hữu và tiềm ẩn.

Cụ thể, nguy cơ đồng nhất hóa văn hóa, thương mại hóa văn hóa, bất bình đẳng về văn hóa, suy giảm vai trò của văn hóa, khủng hoảng niềm tin, đứt gãy sợi dây kết nối, trao truyền văn hóa giữa các thế hệ, giữa các thời kỳ lịch sử… là những nguy cơ hiện hữu có thể đưa đến sự nghèo nàn và thiếu sức sống của các nguồn lực văn hóa cũng như sự bất ổn của an ninh tinh thần.

Từ thực tế, PGS Phương Châm cho biết, chỉ có thể giảm thiểu được những nguy cơ này khi có nhận thức đầy đủ, chính xác về nguồn lực văn hóa, an ninh tinh thần, cũng như mối quan hệ biện chứng giữa 2 phạm trù này; thúc đẩy và làm giàu đa dạng văn hóa; quản trị tốt quá trình thương mại hóa và hàng hóa hóa văn hóa; gia tăng vai trò của văn hóa trong xã hội; ổn định niềm tin xã hội; tạo dựng đa chiều kết nối (giữa truyền thống và hiện đại, giữa cũ và mới, giữa cá nhân, cộng đồng và xã hội, giữa phát triển và bảo tồn…).

Có thể nói, khi nguồn lực văn hóa được vận hành ổn định, linh hoạt, trong mọi khía cạnh của đời sống xã hội, an ninh tinh thần sẽ được đảm bảo và tạo ra sức đề kháng tự nhiên, hiệu quả trước những thách thức, khi đó xã hội sẽ phát triển bền vững, con người sẽ phát triển toàn diện hơn.