Phát triển du lịch từ tài nguyên bản địa

Núi Thủng nằm trọn trong Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng vẫn giữ nguyên vẹn vẻ đẹp hoang sơ. Ảnh: Bích Nguyên

Được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO) công nhận là Công viên địa chất toàn cầu từ năm 2018, Công viên địa chất Non nước Cao Bằng không chỉ là không gian lưu giữ dấu tích tiến hóa của trái đất hơn 500 triệu năm, mà còn là “bảo tàng sống” của 35 dân tộc cùng chung sống. Với hơn 2.000 di sản văn hóa phi vật thể đang hiện hữu trong đời sống thường ngày của đồng bào các dân tộc, Cao Bằng đã và đang khai thác hiệu quả kho tàng tri thức, lễ hội, nghề truyền thống để tạo sản phẩm du lịch đặc sắc. Điều đáng nói là, thay vì xem danh hiệu UNESCO như một “tấm huân chương trưng bày”, Cao Bằng đã lựa chọn cách kích hoạt giá trị di sản để tạo động lực phát triển bền vững.

Bảo tồn không đóng băng

Theo các tiêu chí của UNESCO, bảo tồn trong công viên địa chất không dừng lại ở việc giữ nguyên hiện trạng, mà là bảo tồn tích cực, bảo đảm sự tham gia thực chất và lợi ích công bằng cho cộng đồng địa phương. Trên tinh thần đó, Cao Bằng đã tiến hành thống kê, nhận diện đầy đủ hệ thống di sản văn hóa vật thể, phi vật thể, tri thức bản địa, nghề thủ công truyền thống, lễ hội dân gian..., kể cả những giá trị chưa được xếp hạng, để đưa vào chiến lược bảo tồn gắn với phát triển.

Với đặc điểm có tới 35 thành phần dân tộc sinh sống, Cao Bằng đang sở hữu nền văn hóa truyền thống phong phú và đặc sắc. Sự đa dạng văn hóa của các dân tộc Tày, Nùng, Mông, Dao, Lô Lô, Sán Chỉ, Hoa, Kinh... được thể hiện sinh động qua trang phục, ẩm thực, tiếng nói, phong tục, tín ngưỡng và các mối quan hệ cộng đồng đã tạo sức hút lớn đối với du khách trong và ngoài nước.

Thống kê của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Cao Bằng cho thấy, trong tổng số 2.005 di sản văn hóa phi vật thể, có tới 745 tập quán xã hội và tín ngưỡng, 487 tri thức dân gian, 300 loại hình nghệ thuật trình diễn, cùng hàng trăm lễ hội truyền thống và nghề thủ công. Đây chính là tài nguyên đặc biệt để phát triển du lịch văn hóa, du lịch cộng đồng, nếu được khai thác đúng cách.

Điểm đáng ghi nhận là Cao Bằng không tách rời di sản địa chất với di sản văn hóa, mà kết nối địa chất-lịch sử-con người-đa dạng sinh học thành những câu chuyện trải nghiệm trọn vẹn cho du khách. Từ đó, hình thành các sản phẩm du lịch không chỉ để “xem”, mà còn để trải nghiệm cùng cộng đồng bản địa.

Phát triển du lịch bền vững

Sau hai kỳ tái thẩm định vào các năm 2022 và 2025, Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng tiếp tục được ghi nhận đáp ứng đầy đủ các tiêu chí quốc tế. Thành quả này gắn liền với quá trình khai thác hợp lý di sản văn hóa dân tộc, kết hợp chặt chẽ giữa bảo tồn và phát triển du lịch cộng đồng. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Cao Bằng cho biết, một trong những kinh nghiệm nổi bật là việc thiết lập cơ chế liên kết “ba nhà”: Chính quyền-người dân-doanh nghiệp. Các nhiệm vụ bảo tồn và phát huy văn hóa bản địa được lồng ghép trong nhiều kế hoạch, đề án trọng tâm của tỉnh về phát triển du lịch-dịch vụ bền vững. Đặc biệt, thông qua Nghị quyết 78/2021/NQ-HĐND và các hướng dẫn triển khai, Cao Bằng đã bố trí 7,93 tỷ đồng (giai đoạn 2023–2024) hỗ trợ trực tiếp các hộ gia đình, cá nhân tại các điểm du lịch cộng đồng, tập trung vào hạ tầng, homestay, bảo vệ môi trường và bảo tồn văn hóa dân tộc thiểu số.

Song song với đó, 4 tuyến du lịch trải nghiệm được xây dựng đã mở ra không gian phát huy văn hóa bản địa theo từng vùng sinh thái-lịch sử: Từ “Khám phá Phia Oắc-vùng núi của những đổi thay”, “Hành trình về nguồn cội”, “Trải nghiệm văn hóa bản địa ở xứ sở thần tiên” đến “Một thời hoa lửa”. Mỗi tuyến là một lát cắt văn hóa, một câu chuyện phát triển gắn với cộng đồng.

Các làng nghề cũng được “đánh thức” qua du lịch, có thể kể đến mô hình làng giấy bản Dìa Trên và làng hương Phia Thắp. Từ những sản phẩm truyền thống từng chỉ phục vụ nhu cầu tâm linh, người dân được hỗ trợ thiết kế mẫu mã, bao bì, mở rộng trải nghiệm du lịch, kết nối thị trường. Giấy bản nay trở thành quạt giấy, sổ tay, sản phẩm lưu niệm; thu nhập của người dân tăng lên nhiều lần so với trước. Nghề truyền thống không còn là “việc lúc nông nhàn”, mà trở thành sinh kế ổn định, gắn với niềm tự hào văn hóa.

Nền văn hóa đặc sắc của các dân tộc thiểu số Cao Bằng tạo hiệu ứng “nam châm” hút khách trong và ngoài nước đến với địa phương này. Ảnh: Bích Nguyên

Lan tỏa giá trị văn hóa bản địa Cao Bằng ra thế giới

Một trụ cột khác trong chiến lược phát triển du lịch dựa trên tài nguyên bản địa là Mạng lưới đối tác Công viên địa chất Non nước Cao Bằng. Đến năm 2025, mạng lưới này đã có 58 thành viên chính thức và 32 đối tác tiềm năng, bao gồm nhà hàng, khách sạn, homestay, làng nghề, làng du lịch cộng đồng. Các đối tác không chỉ kinh doanh, mà còn cam kết thực hành du lịch có trách nhiệm: Sử dụng sản phẩm địa phương, phân loại rác tại nguồn, tạo việc làm cho lao động bản địa, chia sẻ lợi ích với cộng đồng. Đi kèm với đó là các hoạt động tập huấn, học tập kinh nghiệm, xây dựng năng lực cho người dân và đối tác nhằm nâng cao nhận thức về bảo tồn di sản, du lịch bền vững và bảo vệ môi trường.

Bên cạnh đó, Cao Bằng đã chủ động giới thiệu hình ảnh Công viên địa chất Non nước Cao Bằng thông qua bản tin chuyên đề, ấn phẩm, video, nền tảng số, báo chí địa phương và quốc gia, đồng thời tham gia sâu vào các sự kiện của Mạng lưới Công viên địa chất toàn cầu UNESCO. Việc ký kết 4 thỏa thuận hợp tác giữa Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng với các Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Lạc Nghiệp-Phượng Sơn, Trung Quốc; Khorat, Thái Lan; Haute Provence, Pháp; Medungsan, Hàn Quốc đã làm tiền đề cho việc hợp tác, học tập kinh nghiệm với các công viên địa chất trong khu vực và trên thế giới. Đặc biệt, việc đăng cai Hội nghị quốc tế lần thứ 8 của Mạng lưới Công viên địa chất khu vực châu Á-Thái Bình Dương năm 2024 đã đưa hình ảnh Cao Bằng đến gần hơn với cộng đồng quốc tế.

Những nỗ lực đó được phản ánh bằng những đánh giá tích cực và các con số biết nói: Năm 2024, Cao Bằng lần đầu tiên lọt danh sách 10 điểm đến thân thiện nhất Việt Nam do Booking.com công bố; thác Bản Giốc được tạp chí du lịch quốc tế Travel + Leisure bình chọn là 1 trong 21 thác nước đẹp nhất thế giới. Năm 2025, Cao Bằng được cẩm nang du lịch nổi tiếng thế giới Lonely Planet công bố là một trong những điểm đến du lịch tốt nhất ở Đông Nam Á. Tổng lượt khách du lịch tới Cao Bằng giai đoạn 2021–2025 ước đạt 7,8 triệu lượt, tăng 53,2%; tổng thu từ khách du lịch ước đạt 5.500 tỷ đồng, tăng 337,2% so với cùng kỳ.

Những dữ liệu trên cho thấy, khi di sản văn hóa và cảnh quan thiên nhiên được kết nối một cách chiến lược với du lịch cộng đồng, cộng đồng các dân tộc thiểu số có cơ hội tự chủ về sinh kế, giảm nghèo bền vững và phát triển theo chiều sâu mà không mất đi bản sắc văn hóa.

Thu Hằng