Phát triển hạ tầng logistics số và chuyển đổi xanh phục vụ xuất nhập khẩu bền vững ngành công thương

Ngành logistics Việt Nam đang đứng trước một bước chuyển quan trọng. Theo Bộ Công thương, thị trường logistics trong nước hiện có quy mô khoảng 45-50 tỷ USD, tăng trưởng bình quân 14-16%/năm. Năm 2025, Việt Nam được xếp trong nhóm 10 thị trường logistics mới nổi, top 5 ASEAN và top 40 thế giới về Chỉ số hiệu quả logistics. Tuy nhiên, chi phí logistics còn cao, kết nối hạ tầng chưa đồng bộ, thiếu nhân lực chất lượng cao, trong khi chuyển đổi số và chuyển đổi xanh mới ở giai đoạn đầu.

Hạ tầng logistics trong kỷ nguyên số

Ngày 9/10/2025, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 2229/QĐ-TTg phê duyệt Chiến lược phát triển dịch vụ logistics Việt Nam thời kỳ 2025-2035, tầm nhìn đến năm 2050. Một trong những yêu cầu xuyên suốt của chiến lược là phát triển kết cấu hạ tầng logistics đồng bộ, hiện đại gắn với liên kết vùng, đồng thời đẩy mạnh đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh.

Đến năm 2035, mục tiêu đặt ra là 80% doanh nghiệp logistics sử dụng các giải pháp chuyển đổi số; chi phí logistics so với GDP giảm xuống tương đương 12-15%; dịch vụ logistics phát triển theo hướng giảm phát thải và chuyển sang các nguồn năng lượng xanh. Đây cũng là nền tảng để logistics chuyển từ mô hình vận hành dựa nhiều vào kinh nghiệm sang mô hình dựa trên dữ liệu.

Đến năm 2035, mục tiêu đặt ra là 80% doanh nghiệp logistics sử dụng các giải pháp chuyển đổi số; chi phí logistics so với GDP giảm xuống tương đương 12-15%. (Ảnh: ĐỖ BẢO/KHÁNH SƠN)

Tại Diễn đàn Công nghệ Logistics 2026, các chuyên gia nhận định trí tuệ nhân tạo đang hiện diện ngày càng rõ trong các mắt xích của chuỗi logistics, từ tối ưu tuyến đường, dự báo nhu cầu, quản lý tồn kho đến xử lý chứng từ xuất nhập khẩu và phân tích rủi ro chuỗi cung ứng.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Thanh Chương, Chủ tịch Hiệp hội Phát triển nhân lực Logistics Việt Nam, cho rằng công nghệ đang tái định hình chuỗi cung ứng, đưa logistics từ vai trò hậu cần trở thành một ngành dịch vụ nền tảng của kinh tế số và thương mại hiện đại.

Thực tế tại các doanh nghiệp lớn cho thấy AI và tự động hóa có thể hỗ trợ cập nhật tồn kho, trạng thái đơn hàng theo thời gian thực, dự báo rủi ro và nâng cao hiệu quả ra quyết định. Tuy nhiên, khoảng cách ứng dụng giữa các nhóm doanh nghiệp còn lớn. Doanh nghiệp quy mô lớn, có tiềm lực công nghệ thường đi nhanh hơn, trong khi phần đông doanh nghiệp vừa và nhỏ vẫn mới dừng ở số hóa cơ bản.

Một điểm nghẽn quan trọng là dữ liệu. Khi dữ liệu còn phân tán, thiếu chuẩn hóa và chưa kết nối giữa các khâu, việc ứng dụng AI khó tạo ra giá trị thực chất. Vì vậy, hạ tầng logistics số không chỉ là hệ thống phần mềm hay thiết bị công nghệ, mà còn bao gồm cơ sở dữ liệu, khả năng chia sẻ thông tin và kết nối xuyên suốt giữa doanh nghiệp, cảng, kho bãi, vận tải và các cơ quan quản lý.

Bộ Công thương cũng đã ban hành Kế hoạch chuyển đổi số giai đoạn 2026-2030, trong đó đặt yêu cầu tiếp tục hoàn thiện nền tảng dữ liệu và tăng cường kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa các hệ thống.

Từ logistics số đến logistics xanh

Hiện logistics là một trong những lĩnh vực tiêu thụ nhiều năng lượng và phát sinh khí thải lớn; việc phát triển logistics xanh vì vậy có ý nghĩa trực tiếp đối với quá trình xanh hóa chuỗi cung ứng và phát triển bền vững.

Tại Việt Nam, yêu cầu này càng rõ khi hàng hóa xuất khẩu ngày càng phải đáp ứng những tiêu chuẩn cao hơn về môi trường và phát thải. Một chuỗi cung ứng hiệu quả không chỉ cần đưa hàng hóa đến đúng nơi, đúng thời gian, mà còn phải chứng minh được mức độ sử dụng năng lượng, phát thải và khả năng đáp ứng các yêu cầu xanh của thị trường.

Ở góc độ hạ tầng, việc phát triển các trung tâm logistics cấp vùng, kết nối cảng biển, cảng cạn, đường sắt, đường bộ và đường thủy có thể giúp tối ưu phương thức vận tải, giảm quãng đường vận chuyển và thời gian chờ. Cùng với đó là kho thông minh, kho lạnh tiết kiệm năng lượng, phương tiện sử dụng nhiên liệu sạch và hệ thống quản lý phát thải.

Ông Nguyễn Duy Minh, Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp dịch vụ Logistics Việt Nam cho rằng, phát triển các trung tâm logistics cấp tỉnh và cấp vùng có ý nghĩa trong tối ưu các phương thức vận tải, qua đó vừa giảm chi phí cho doanh nghiệp, vừa góp phần giảm phát thải.

Việc phát triển logistics xanh vì vậy có ý nghĩa trực tiếp đối với quá trình xanh hóa chuỗi cung ứng và phát triển bền vững. (Ảnh: ĐỖ BẢO/KHÁNH SƠN)

Chiến lược phát triển logistics mới đã đặt chuyển đổi số và chuyển đổi xanh cùng trong một hệ thống giải pháp. Đây là hướng tiếp cận phù hợp với yêu cầu phát triển của thương mại quốc tế, khi năng lực cạnh tranh của hàng hóa không còn chỉ được quyết định tại nhà máy mà còn phụ thuộc vào toàn bộ chuỗi cung ứng phía sau.

Theo Bộ Công thương, Chiến lược 2025-2035 cũng đặt mục tiêu hình thành ít nhất 5 trung tâm dịch vụ logistics hiện đại ngang tầm quốc tế vào năm 2035 và ít nhất 10 trung tâm vào năm 2050.

Để hiện thực hóa các mục tiêu này, cùng với đầu tư hạ tầng cứng cần chú trọng xây dựng hạ tầng dữ liệu, tiêu chuẩn kết nối và hệ thống đo lường phát thải.

Doanh nghiệp cần có những công cụ đủ rõ để biết một tuyến vận tải, kho hàng hay phương tiện đang tiêu thụ bao nhiêu năng lượng, phát thải bao nhiêu và có thể giảm được bao nhiêu. Ở cấp độ doanh nghiệp, quá trình chuyển đổi cũng không nhất thiết bắt đầu bằng những khoản đầu tư công nghệ lớn. Những bài toán cụ thể như số hóa chứng từ, quản trị kho, tối ưu tuyến vận tải, theo dõi đơn hàng theo thời gian thực hay kiểm soát tiêu thụ năng lượng có thể tạo nền tảng để tiến tới những hệ thống lớn hơn.