Phát triển nông nghiệp theo chuỗi giá trị: Từ liên kết sản xuất đến kiến tạo hệ sinh thái bền vững

Số hóa sản xuất, định hình chuỗi giá trị

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, đến cuối năm 2025, cả nước có gần 3.000 dự án, kế hoạch liên kết sản xuất, gắn với tiêu thụ nông sản được phê duyệt, với sự tham gia của hàng nghìn hợp tác xã, doanh nghiệp và hơn 200.000 hộ nông dân. Tỷ lệ giá trị sản phẩm nông nghiệp sản xuất theo hình thức liên kết tăng từ khoảng 10% trước năm 2018 lên hơn 30%. Điều này cho thấy liên kết chuỗi đã từng bước tạo nền móng cho quá trình tái cơ cấu ngành.

Thực tiễn chứng minh, khi doanh nghiệp tham gia dẫn dắt chuỗi liên kết, ứng dụng công nghệ, gắn sản xuất với chế biến sâu và tiêu chuẩn thị trường, giá trị nông sản sẽ được nâng lên rõ rệt. Ông Nguyễn Đức Hùng Linh, Phó Tổng Giám đốc phụ trách đầu tư Tập đoàn AgriS cho rằng, nông nghiệp công nghệ cao là hướng đi cần thiết để nông nghiệp Việt tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Theo ông Linh, với nông sản, chế biến thô là chưa đủ. Muốn bước vào những thị trường khó tính như châu Âu hay Mỹ, nông nghiệp phải đáp ứng yêu cầu cao hơn về phát triển bền vững, truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn ESG và chất lượng sản phẩm.

Ông Nguyễn Đức Hùng Linh, Phó Tổng giám đốc Khối Đầu tư Công ty CP Thành Thành Công-Biên Hòa (AgriS).

Theo đại diện doanh nghiệp, hiện nhiều nhà nhập khẩu khi mua hàng không hỏi giá trước, mà hỏi sản phẩm có bền vững hay không. Chính vì vậy, doanh nghiệp đã tập trung đầu tư mạnh vào số hóa chuỗi sản xuất, hệ thống truy xuất nguồn gốc và thực thi các chuẩn ESG để tăng năng lực cạnh tranh toàn cầu. Cách tiếp cận này cho thấy phát triển chuỗi giá trị ngày nay không chỉ là tổ chức lại sản xuất, mà còn là tổ chức lại toàn bộ hệ sinh thái giá trị, từ giống, canh tác, logistics, chế biến đến thương hiệu và thị trường. Đặc biệt, công nghệ số đang trở thành “mắt xích mới” giúp gia cố chuỗi liên kết. Tại AgriS, nhờ ứng dụng canh tác chính xác và quản trị dựa trên dữ liệu, năng suất mía đạt 70 đến 80 tấn mỗi hecta, cao hơn đáng kể mức trung bình, trữ đường cũng tăng từ 9,1 lên khoảng 10,1 CCS sau 5 năm, phản ánh hiệu quả của mô hình nông nghiệp số trong gia tăng năng suất và chất lượng.

Từ định hướng đó, AgriS đặt mục tiêu kim ngạch xuất khẩu 300 đến 400 triệu USD năm 2026 đối với đường và nước dừa, đồng thời mở rộng sang các sản phẩm chế biến sâu từ gạo, sắn, chuối, dứa để nâng cao giá trị gia tăng.

Từ hỗ trợ liên kết sang kiến tạo chuỗi giá trị

Nếu trước đây liên kết chuỗi chủ yếu được hiểu theo quan hệ giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp, thì hiện nay dữ liệu và công nghệ số đang trở thành cấu phần cốt lõi xây dựng chuỗi giá trị. Theo ông Nguyễn Đức Hùng Linh, nông nghiệp hiện đại phải được vận hành trên nền tảng số hóa. “Toàn bộ quy trình từ sản xuất, canh tác đến tiêu thụ cần được số hóa. Đây là nền tảng để thực hiện canh tác chính xác, tối ưu đầu vào, giảm phát thải và nâng cao giá trị đầu ra”, ông Linh cho biết. Những kết quả đó cho thấy công nghệ không chỉ nâng năng suất, mà trực tiếp làm tăng thêm giá trị trong chuỗi.

Đáng chú ý, doanh nghiệp không dừng ở ứng dụng công nghệ trong nội bộ mà đang mở rộng thành dịch vụ cho nông dân thông qua các mô hình Farm Design, Farm Service, kết nối dữ liệu sản xuất với tín dụng xanh, hỗ trợ mở rộng khả năng tiếp cận vốn. Khi công nghệ trở thành hạ tầng chung của chuỗi, liên kết sản xuất được nâng lên thành liên kết hệ sinh thái.

Khi yêu cầu an toàn thực phẩm trở thành điều kiện bắt buộc của thương mại toàn cầu, Việt Nam đã sớm đặt nền móng quản lý chất lượng. Ảnh: PHONG LINH

Dự thảo Nghị định về phát triển liên kết chuỗi giá trị nông nghiệp bền vững đang được Bộ Nông nghiệp và Môi trường lấy ý kiến không chỉ sửa đổi cơ chế hỗ trợ hiện hành, mà hướng tới tái cấu trúc cách thức tổ chức chuỗi. Điểm cốt lõi là chuyển từ hỗ trợ từng dự án sang phát triển hệ sinh thái chuỗi giá trị có hợp đồng chuẩn hóa, cơ chế bảo đảm thực hiện liên kết, công cụ chia sẻ rủi ro, dữ liệu giám sát và vùng nguyên liệu đạt chuẩn. Sự thay đổi này có ý nghĩa quan trọng trong bối cảnh nhiều chủ thể trung gian như logistics, thương mại, tín dụng, bảo hiểm lâu nay đứng ngoài khung liên kết, làm chuỗi dễ đứt gãy.

Từ những năm 1990, khi yêu cầu an toàn thực phẩm trở thành điều kiện bắt buộc của thương mại toàn cầu, Việt Nam đã sớm đặt nền móng quản lý chất lượng. Qua hơn ba thập kỷ, từ kiểm soát chất lượng thủy sản, thúc đẩy chế biến sâu đến phát triển thị trường xuất khẩu, chuỗi giá trị nông sản Việt từng bước được hình thành trên ba trụ cột: chất lượng, chế biến, thị trường. Đó cũng là nền tảng đưa nông lâm thủy sản Việt hiện diện tại hơn 190 quốc gia và vùng lãnh thổ, với kim ngạch xuất khẩu vượt 62 tỷ USD.

Mở dư địa tăng trưởng mới cho nông nghiệp Việt Nam

Phát triển theo chuỗi giá trị thực chất là chuyển nông nghiệp từ mô hình tăng trưởng dựa vào đầu vào sang mô hình tăng trưởng dựa vào hiệu quả. Ở mô hình ấy, nông dân không chỉ bán nguyên liệu; hợp tác xã không chỉ làm dịch vụ đầu vào; doanh nghiệp không chỉ thu mua chế biến; Nhà nước không chỉ hỗ trợ, mà kiến tạo thể chế cho cả chuỗi vận hành. Ông Nguyễn Đức Hùng Linh cho rằng nếu sản xuất theo mô hình hàng hóa truyền thống, biên lợi nhuận khó cao, công nghệ phải trở thành động lực tăng trưởng mới. Đó không chỉ là góc nhìn doanh nghiệp, mà là yêu cầu phát triển của cả ngành nông nghiệp.

Cần thúc đẩy mô hình liên kết bốn nhà (Nhà nước-Viện nghiên cứu-Doanh nghiệp-Nông dân) theo chuỗi giá trị. (Ảnh: ĐẠT THÀNH)

Từ vùng nguyên liệu đạt chuẩn, chế biến sâu, logistics xanh đến số hóa truy xuất và tín dụng bền vững, mỗi mắt xích được gia cố sẽ mở rộng không gian tăng trưởng cho toàn chuỗi. Trong cạnh tranh toàn cầu, nông sản không thể đi xa chỉ bằng sản lượng lớn. Giá trị gia tăng, độ tin cậy của chuỗi cung ứng và khả năng đáp ứng tiêu chuẩn mới là thước đo quan trọng. Phát triển nông nghiệp theo chuỗi giá trị, vì thế, không chỉ là giải pháp của ngành, mà là con đường để nông nghiệp Việt Nam chuyển từ lợi thế tài nguyên sang lợi thế tổ chức, từ xuất khẩu nhiều sang xuất khẩu có giá trị cao, từ sản xuất nông nghiệp sang kinh tế nông nghiệp hiện đại. Đây cũng là nền tảng để nông nghiệp Việt bước sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu.