Phát triển trung tâm công nghiệp - năng lượng quốc gia cần rõ đầu mối và trách nhiệm
Việc hình thành các Trung tâm công nghiệp - năng lượng không chỉ đòi hỏi tầm nhìn và định hướng phát triển dài hạn, mà quan trọng hơn là phải có những điều kiện đủ, cơ chế phù hợp và phương thức tổ chức thực hiện khả thi. Thực tế cho thấy, để các trung tâm này sớm trở thành hiện thực, cần giải quyết đồng bộ những vấn đề về quy hoạch, đầu tư, hạ tầng, chính sách cũng như sự phối hợp giữa các chủ thể tham gia.
Vậy đâu là những điều kiện nền tảng để hình thành các Trung tâm công nghiệp - năng lượng? Những điểm nghẽn nào cần ưu tiên tháo gỡ và cần tổ chức thực hiện ra sao để các trung tâm có thể vận hành hiệu quả? PetroTimes trao đổi với TS Nguyễn Quốc Thập, Chủ tịch Hội Dầu khí Việt Nam, về những giải pháp nhằm hiện thực hóa mô hình này trong thực tiễn.

TS Nguyễn Quốc Thập - Chủ tịch Hội Dầu khí Việt Nam: Điểm nghẽn lớn nằm ở khâu tổ chức thực hiện, trong đó ba việc cần làm rõ ngay từ đầu là các dự án sẽ liên kết với nhau ra sao, ai đầu tư hạ tầng dùng chung và cơ quan nào chịu trách nhiệm điều phối. (Ảnh: Đức Anh)
PV: Thưa ông, vì sao Việt Nam cần hình thành các trung tâm công nghiệp - năng lượng quốc gia? Đâu là những điều kiện nền tảng để mô hình này triển khai được trong thực tế?
TS Nguyễn Quốc Thập: Nhu cầu năng lượng tăng, thị trường thế giới biến động và quá trình chuyển dịch năng lượng đặt ra yêu cầu phải gắn chặt hơn nguồn cung với hạ tầng, chế biến và tiêu thụ. Nếu mỗi dự án được phát triển riêng lẻ, chúng ta khó khai thác hết công suất hạ tầng đã đầu tư và khó hình thành chuỗi sản xuất có sức cạnh tranh.
Nghị quyết số 70-NQ/TW ngày 20/8/2025 của Bộ Chính trị xác định định hướng bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Theo tôi, việc hình thành các trung tâm công nghiệp - năng lượng cần cụ thể hóa định hướng đó bằng cách tổ chức lại không gian phát triển và liên kết các dự án theo chuỗi giá trị. Điều kiện nền tảng là có dự án hạt nhân, hạ tầng có thể dùng chung và nhu cầu đủ rõ để các doanh nghiệp đầu tư, kết nối với nhau.
Ở Dung Quất (Quảng Ngãi), Nhà máy Lọc dầu Dung Quất có thể đóng vai trò hạt nhân. Trên nền hạ tầng hiện hữu, có thể từng bước phát triển các dự án khí, LNG, điện, hóa dầu và năng lượng tái tạo, gắn với cảng biển, logistics và dịch vụ kỹ thuật. Việc chọn dự án nào triển khai trước cần dựa trên nhu cầu thị trường, khả năng kết nối và hiệu quả đầu tư. Cách làm đó giúp tận dụng tài sản đã có và mở thêm dư địa phát triển công nghiệp chế biến.
PV: Vậy theo ông, những vướng mắc nào về quy hoạch, đầu tư, hạ tầng và cơ chế chính sách cần được ưu tiên tháo gỡ?
TS Nguyễn Quốc Thập: Qua quá trình góp ý Đề án Trung tâm lọc hóa dầu và năng lượng quốc gia tại Dung Quất, chúng tôi thấy điểm nghẽn lớn nằm ở khâu tổ chức thực hiện. Có 3 việc cần làm rõ ngay từ giai đoạn xây dựng đề án.
Thứ nhất là xác định phạm vi quy hoạch và phân định trách nhiệm đầu tư hạ tầng. Cụ thể, cần vạch rõ ranh giới trung tâm, các dự án thành phần và điểm kết nối giữa hạ tầng trong và ngoài hàng rào. Đối với hệ thống cảng, kho chứa, đường ống, giao thông và cung cấp năng lượng, cần làm rõ hạng mục nào phục vụ nhiều dự án, đơn vị nào đầu tư và công trình phải hoàn thành vào thời điểm nào. Tiến độ của hạ tầng dùng chung phải khớp với tiến độ của các dự án sử dụng hạ tầng đó.
Thứ hai là lựa chọn nhà đầu tư và huy động vốn. Các dự án lớn có yêu cầu công nghệ cao và thời gian thu hồi vốn dài. Vì vậy, cần xác định danh mục ưu tiên, phương thức lựa chọn nhà đầu tư chiến lược và nguồn vốn cho từng hạng mục. Với công trình hạ tầng thiết yếu, cần xem xét khả năng bố trí ngân sách, đồng thời tạo điều kiện để doanh nghiệp, kể cả nhà đầu tư tư nhân, tham gia đầu tư và khai thác.
Thứ ba là phân công giữa Trung ương, địa phương và các doanh nghiệp nòng cốt. Cần xác định cơ quan chủ trì từng nhóm việc và làm rõ vai trò của Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (PETROVIETNAM), Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) trong các dự án có liên quan. Các bộ, ngành cần tham gia từ khâu xây dựng cơ chế, trọng tâm là lĩnh vực đầu tư và tài chính. Cơ chế đặc thù cần tập trung vào thẩm quyền quyết định, trách nhiệm đầu tư hạ tầng và cơ chế phối hợp. Ngoài ra, cần phân cấp phù hợp để địa phương chủ động thực hiện, đi kèm với một đầu mối ở Trung ương để xử lý các nội dung vượt thẩm quyền.
PV: Theo ông, cần tổ chức thực hiện như thế nào để sớm đưa các trung tâm công nghiệp - năng lượng vào hoạt động?
TS Nguyễn Quốc Thập: Theo tôi, trước hết cần xác định một đầu mối điều phối ở địa phương. UBND tỉnh cần chủ trì xây dựng kế hoạch triển khai, trình HĐND tỉnh xem xét những nội dung thuộc thẩm quyền và giao nhiệm vụ cụ thể cho cơ quan được phân công quản lý, điều phối trung tâm. Đầu mối này cần được giao nhiệm vụ và thẩm quyền rõ ràng để theo dõi tiến độ, phối hợp xử lý vướng mắc và báo cáo cấp có thẩm quyền khi cần.
Kế hoạch triển khai phải chỉ rõ từng mốc công việc, đơn vị chịu trách nhiệm, nơi tiếp nhận hồ sơ và cơ quan có thẩm quyền quyết định. Dự án cần được sắp xếp theo mức độ sẵn sàng, tính cấp thiết và khả năng kết nối với các dự án khác. Những dự án đủ điều kiện cần được xem xét kịp thời để nhà đầu tư có thể ra quyết định và triển khai.
Cơ quan điều phối cũng cần tạo điều kiện để doanh nghiệp nòng cốt và các nhà đầu tư tham gia từ khi hình thành dự án. Họ có thể cùng xác định nhu cầu sử dụng cảng, kho, đường ống, điện và dịch vụ kỹ thuật, qua đó giúp xác định quy mô và thời điểm đầu tư phù hợp. Việc công khai danh mục dự án, kế hoạch hạ tầng và cơ chế đầu tư sẽ giúp doanh nghiệp chủ động chuẩn bị phương án tham gia.

TS Nguyễn Quốc Thập: Để hình thành Trung tâm Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia, điều kiện nền tảng là có dự án hạt nhân, hạ tầng có thể dùng chung và nhu cầu đủ rõ để các doanh nghiệp đầu tư, kết nối với nhau. (Ảnh minh họa)
PV: Cần dựa vào những tiêu chí nào để đánh giá đóng góp của một trung tâm đối với an ninh năng lượng và tăng trưởng kinh tế, thưa ông?
TS Nguyễn Quốc Thập: Vốn đầu tư, công suất và sản lượng là những chỉ tiêu cần theo dõi. Để đánh giá đóng góp thực tế của trung tâm, theo tôi, cần xem thêm 4 nhóm kết quả.
Một là đóng góp vào an ninh năng lượng. Có thể đánh giá qua độ ổn định của nguồn cung, khả năng đa dạng hóa nguồn nhập, năng lực dự trữ và chế biến, cũng như khả năng duy trì cung ứng khi thị trường biến động hoặc chuỗi cung ứng bị gián đoạn.
Hai là giá trị gia tăng và mức độ liên kết giữa các dự án. Cần xem hạ tầng dùng chung được khai thác đến đâu, bao nhiêu sản phẩm của dự án này trở thành đầu vào cho dự án khác và trung tâm tạo thêm được những khâu chế biến nào. Chẳng hạn, nguồn khí, kể cả khí tái hóa từ LNG, có thể phục vụ phát điện hoặc làm nguyên liệu cho hóa chất, phân bón nếu điều kiện kỹ thuật và giá khí phù hợp. Sản phẩm lọc hóa dầu cũng có thể cung cấp nguyên liệu cho các ngành hóa chất, vật liệu và sản xuất hạ nguồn.
Ba là tác động đối với địa phương và khu vực, thể hiện qua số dự án thứ cấp đi vào hoạt động, đơn hàng cho doanh nghiệp công nghiệp phụ trợ, việc làm có kỹ năng và đóng góp ngân sách.
Bốn là hiệu quả sử dụng năng lượng, năng lực tiếp nhận công nghệ và mức giảm phát thải. Các dự án năng lượng tái tạo, hydro, amoniac xanh hoặc thu giữ, sử dụng và lưu trữ carbon (CCUS) cần được xem xét theo nhu cầu thị trường, điều kiện kỹ thuật và hiệu quả đầu tư.
Năng lượng ổn định tạo điều kiện cho công nghiệp phát triển. Ngược lại, các ngành công nghiệp tạo ra nhu cầu tiêu thụ dài hạn, đơn hàng và cơ hội đầu tư cho ngành năng lượng. Tôi cho rằng chính mối liên kết hai chiều này giúp một trung tâm vừa đóng góp cho an ninh năng lượng, vừa tạo thêm giá trị cho nền kinh tế.
PV: Xin cảm ơn ông!
Tọa đàm “Trung tâm công nghiệp - năng lượng quốc gia: Kiến tạo động lực tăng trưởng mới” sẽ diễn ra ngày 18/11 tại Hà Nội, do Tạp chí Năng lượng Mới/PetroTimes tổ chức. Với thông điệp “Liên kết nguồn lực - Tích hợp chuỗi giá trị - Kiến tạo không gian phát triển mới”, tọa đàm tập trung trao đổi, làm rõ vai trò của các Trung tâm công nghiệp - năng lượng trong chiến lược phát triển quốc gia; đồng thời thảo luận về định hướng quy hoạch, kết nối nguồn lực, tích hợp các chuỗi giá trị và những cơ chế, giải pháp nhằm hiện thực hóa mô hình này, qua đó tạo động lực tăng trưởng mới cho nền kinh tế.

