Phía sau scandal ma túy của Miu Lê

Bác sĩ, Hội Y học dưới nước và Oxy cao áp Việt Nam

Não bộ bị "chiếm quyền điều khiển" thế nào?
"Nước vui", bóng cười, vape và cạm bẫy tuổi trẻ
Sau scandal là lời cảnh tỉnh xã hội

Những năm gần đây, ma túy trở thành "bóng đen" phủ lên showbiz Việt khi liên tiếp có nghệ sĩ vướng bê bối liên quan chất cấm. Mới đây, thông tin ca sĩ Miu Lê bị đưa về làm việc do nghi vấn sử dụng ma túy tại Cát Hải (Hải Phòng) tiếp tục gây xôn xao dư luận.

Theo cơ quan chức năng, nhóm 6 người thừa nhận sử dụng trái phép chất ma túy. Kết quả xét nghiệm cho thấy một số người, trong đó có Miu Lê, dương tính với Methamphetamine, MDMA và Ketamine. Đây đều là các chất kích thích, gây ảo giác mạnh, thường xuất hiện trong các "combo" ma túy hay còn gọi là "nước vui".

Não bộ bị "chiếm quyền điều khiển" thế nào?

Trong đời sống hàng ngày, nhiều người xem ma túy chỉ là vấn đề đạo đức hay tội phạm. Tuy nhiên, dưới góc nhìn y học, nghiện ma túy là một bệnh mạn tính của não bộ. Các chất này không chỉ tạo cảm giác hưng phấn tạm thời mà còn can thiệp sâu vào cấu trúc và hoạt động của hệ thần kinh trung ương.

Ma túy âm thầm tấn công não bộ, đẩy người dùng vào vòng xoáy lệ thuộc khó thoát ra. Ảnh: Thinkstock.

Khi được hít, hút, nuốt hoặc tiêm, ma túy đi vào máu và đến não chỉ sau vài chục giây đến vài phút. Tại đây, chúng tác động trực tiếp lên mạng lưới truyền tin giữa các tế bào thần kinh. Nhiều loại ma túy bắt chước chất dẫn truyền thần kinh tự nhiên, gắn vào các thụ thể như "chìa khóa giả". Số khác ngăn não thu hồi chất dẫn truyền, làm nồng độ tăng đột ngột. Hệ quả là não rơi vào trạng thái "bị chiếm quyền điều khiển".

Ba vùng não chịu ảnh hưởng nặng nề nhất là thân não, hệ viền và vỏ não. Thân não điều khiển các chức năng sống cơ bản như nhịp tim, nhịp thở, huyết áp, chu kỳ ngủ - thức. Khi ma túy ức chế trung tâm hô hấp ở vùng này, người dùng có thể ngừng thở đột ngột, không kịp trở tay. Nhiều ca tử vong vì "sốc thuốc" đến từ đây.

Hệ viền là trung tâm cảm xúc và khen thưởng. Bình thường, khi ta ăn ngon, tập luyện, hoàn thành mục tiêu, não sẽ tiết ra một lượng vừa đủ "chất thưởng" để tạo cảm giác hài lòng. Ma túy "chiếm đóng" hệ này, kích thích phóng thích chất thưởng ở mức cực cao. Não ghi nhận trải nghiệm đó như một phần thưởng vượt trội, từ đó thúc đẩy hành vi tìm kiếm ma túy bằng mọi giá.

Vỏ não, phần đảm nhiệm tư duy cao cấp, ra quyết định, kiểm soát xung động, bị suy yếu dần. Người dùng ma túy trở nên bốc đồng, liều lĩnh, khó cân nhắc được hậu quả. Bên ngoài, hành vi đó dễ bị phán xét là "hư hỏng", nhưng sâu bên trong, bộ phận kiểm soát của não đã bị tổn thương.

Dopamine, chất tạo cảm giác vui vẻ và động lực, bị ma túy kích thích tiết ra ồ ạt. Theo thời gian, não giảm độ nhạy với dopamine, khiến người dùng luôn rơi vào trạng thái trống rỗng, mệt mỏi nếu thiếu thuốc. Để đạt lại cảm giác hưng phấn, họ phải tăng liều, tạo thành vòng xoáy lệ thuộc ngày càng nặng.

Từ đây, vòng xoáy lệ thuộc bắt đầu: muốn vui trở lại, phải tăng liều; càng tăng liều, não càng bị tổn thương nặng nề, thụ thể càng giảm, người dùng càng tuyệt vọng khi thiếu thuốc. Đây là lý do nhiều người nghiện, kể cả có sự nghiệp, danh tiếng, tài sản, vẫn đánh mất tất cả chỉ để tiếp tục duy trì cảm giác "phê thuốc" tạm bợ.

Không chỉ não, các hệ cơ quan khác cũng phải trả giá. Hệ thần kinh có thể bị tổn thương gây đau đầu, chóng mặt, suy giảm trí nhớ, ảo giác kéo dài. Hệ hô hấp đối mặt với nguy cơ suy hô hấp cấp. Tim mạch bị kích thích quá mức, dễ dẫn đến nhồi máu cơ tim, đột quỵ ngay ở người trẻ. Gan, thận, hệ tiêu hóa mòn mỏi trong quá trình chuyển hóa và đào thải chất độc.

"Nước vui", bóng cười, vape và cạm bẫy tuổi trẻ

Nếu giai đoạn trước, ma túy gắn với hình ảnh kim tiêm, bột trắng, thì hiện nay, các loại ma túy thế hệ mới mang một diện mạo khác. Chúng ẩn trong đồ uống, bóng bay, tinh dầu thuốc lá điện tử, thảo mộc tẩm ướp... Vỏ bọc ngày càng tinh vi, tên gọi ngày càng "vui tai", khiến nhiều bạn trẻ lạc quan sai lầm rằng "chỉ là trò chơi cho đỡ chán".

"Nước vui" là cụm từ xuất hiện dày đặc trong các câu chuyện hậu trường. Đây không phải một loại hóa chất cố định mà là hỗn hợp được pha theo "công thức" riêng, nhưng điểm chung là chứa các chất hướng thần mạnh như MDMA, Ketamine, Diazepam, Methamphetamine… Chúng có thể được bán dạng gói bột nhỏ hoặc chai dung dịch, pha lẫn vào rượu, nước ngọt trong các buổi tiệc.

Ca sĩ Miu Lê (tên thật Lê Nhật Ánh) bị đưa về làm việc do nghi vấn sử dụng ma túy tại Cát Hải (Hải Phòng). Ảnh: IGNV.

Khi uống, MDMA tạo cảm giác hưng phấn, gần gũi, thích vận động, nghe nhạc, trong khi Ketamine gây ảo giác, cảm giác "ra khỏi cơ thể". Diazepam lại làm giảm lo âu, khiến người dùng bớt cảnh giác với rủi ro. Sự kết hợp này tạo cảm giác "bay bổng" rất mạnh, nhưng cũng là hỗn hợp nguy hiểm khi cơ thể vừa bị kích thích cực độ, vừa bị ức chế và phân ly.

Nguy cơ cao nhất là suy hô hấp, tăng thân nhiệt đột biến, suy đa tạng, loạn nhịp tim, rối loạn ý thức. Người dùng có thể co giật, hôn mê, rơi vào trạng thái mất kiểm soát hành vi, tự gây hại cho mình hoặc người khác. Điều đáng sợ là phần lớn "nước vui" được pha chế tự phát, không có liều chuẩn, không kiểm soát độ tinh khiết. Chỉ một lần "uống thử" cũng có thể là lần cuối.

Bên cạnh đó, bóng cười chứa khí N₂O từng được nhiều người trẻ xem là “vô hại” vì chỉ gây cảm giác lâng lâng, cười mất kiểm soát trong vài phút. Tuy nhiên, lạm dụng chất này có thể làm thiếu vitamin B12, gây tổn thương thần kinh, tê bì tay chân, rối loạn vận động, thậm chí liệt.

Thuốc lá điện tử cũng trở thành "vỏ bọc" cho ma túy khi tinh dầu có thể bị pha cannabinoid tổng hợp, gây ảo giác, hoang tưởng, rối loạn tim mạch, hôn mê. Quá trình đốt nóng còn tạo nhiều chất độc hại cho phổi và đường hô hấp.

Trong khi đó, "cỏ Mỹ" là thảo mộc tẩm hóa chất hướng thần, dễ gây kích động, hoang tưởng và suy giảm trí tuệ. Điểm chung của ma túy thế hệ mới là ngụy trang dưới vẻ ngoài thời thượng, khiến nhiều người trẻ, thậm chí nghệ sĩ, dễ sa vào cạm bẫy.

Sau scandal là lời cảnh tỉnh xã hội

Trong kỷ nguyên mạng xã hội, nghệ sĩ và người nổi tiếng không chỉ là người biểu diễn trên sân khấu. Họ hiện diện trên mọi nền tảng: YouTube, TikTok, Facebook, Instagram. Mỗi bài đăng, câu nói, bức ảnh của họ có thể được hàng triệu người nhìn thấy trong vài giờ.

Đó là một đặc quyền lớn, nhưng đi kèm cái giá là sự giám sát liên tục của công luận. Mọi hành vi lệch chuẩn, từ phát ngôn thiếu kiểm soát đến sử dụng ma túy, chất kích thích, đều nhanh chóng bị lật lại, phân tích, phán xét. Với nghệ sĩ, mất hình ảnh đồng nghĩa mất khán giả, mất hợp đồng, mất cơ hội xuất hiện trên các nền tảng chính thống.

Không chỉ là vấn đề pháp lý hay đạo đức, ma túy còn là "kẻ cướp" sức khỏe tinh thần, khiến nhiều người nổi tiếng đánh mất chính mình. Ảnh: Đinh Hà.

Giới trẻ thường có xu hướng lý tưởng hóa thần tượng. Họ học theo cách ăn mặc, kiểu tóc, trang điểm, câu nói cửa miệng, đôi khi cả lối sống tiệc tùng, "sống hết mình". Khi một nghệ sĩ xuất hiện dày đặc trong tin tức liên quan ma túy mà không có thái độ chịu trách nhiệm rõ ràng, điều đó có thể gieo vào đầu một bộ phận người trẻ suy nghĩ lệch lạc: "Dùng để sáng tạo, để bay bổng cũng được, miễn là đừng bị bắt".

Nhìn từ góc độ pháp lý, Luật Phòng, chống ma túy quy định trách nhiệm của mọi công dân trong việc tuyên truyền, giáo dục về tác hại của ma túy, không tàng trữ, sử dụng, tổ chức sử dụng trái phép. Với nghệ sĩ, trách nhiệm này không chỉ nằm trên giấy. Họ là những người có khả năng truyền thông mạnh mẽ, có thể biến thông điệp "nói không với ma túy" thành câu chuyện gần gũi, dễ chạm tới giới trẻ.

Trước làn sóng scandal nối tiếp trong giới giải trí, cơ quan quản lý không thể đứng ngoài. Những năm gần đây, các biện pháp chế tài với nghệ sĩ vi phạm pháp luật, chuẩn mực văn hóa được siết chặt hơn, từ phạt hành chính, cấm biểu diễn, buộc gỡ bỏ sản phẩm cho đến tác động gián tiếp qua thị trường và nhãn hàng.

Dù không công bố công khai, nhưng thực tế, nghệ sĩ dính bê bối ma túy hoặc vi phạm nghiêm trọng thường rất khó xuất hiện trở lại trên sóng truyền hình, các sự kiện văn hóa chính thống. Nhà sản xuất, nhãn hàng e ngại rủi ro, khán giả phản ứng mạnh, tạo thành vòng siết vô hình buộc nghệ sĩ phải cân nhắc kỹ trước mỗi lựa chọn.