‏Phiên tòa giả định và bài học thật cho người trẻ‏

‏Giáo dục pháp luật trực quan, sinh động‏

‏Không khí trong phòng xử án như lắng lại. Tiếng búa của “thẩm phán” vang lên khô khốc, chuẩn bị kết thúc phiên xét xử. Người đóng vai bị cáo cúi đầu khi nghe “đại diện Viện Kiểm sát” đề nghị mức án. Dưới hàng ghế khán giả, nhiều học sinh chăm chú theo dõi diễn biến phiên tòa.‏

‏Khi phần diễn án khép lại, không khí bớt căng thẳng hơn, những người tham gia trở về với vai trò thường ngày. Không có bản án có hiệu lực pháp luật nào được tuyên đối với những người tham gia diễn án. Tất cả chỉ là một kịch bản được dàn dựng dựa trên vụ việc có thật. Đó là phiên tòa giả định được tổ chức tại Trường THCS Ngô Sĩ Liên (phường Cửa Nam, Hà Nội) trong khuôn khổ Lễ hưởng ứng Ngày Pháp luật Việt Nam năm 2026 do UBND phường Cửa Nam tổ chức.‏

Phiên tòa giả định tại Trường THCS Ngô Sĩ Liên (phường Cửa Nam, Hà Nội) trong khuôn khổ Lễ hưởng ứng Ngày Pháp luật Việt Nam năm 2026 do UBND phường Cửa Nam tổ chức‏ ngày 5-11. Ảnh: Minh Khiêm.‏

‏Tên gọi là giả định, nhưng những bài học mà hoạt động này mang lại là có thật. Thông qua việc tái hiện các hành vi vi phạm pháp luật cùng trình tự xét xử, hình thức tuyên truyền này giúp học sinh tiếp cận kiến thức bằng hình ảnh, câu chuyện và tình huống cụ thể, thay vì chỉ nghe phổ biến những điều luật khô khan.‏

‏Bà Nguyễn Thị Vinh, Trưởng Chi nhánh Trợ giúp pháp lý số 2, Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước thành phố Hà Nội, cho biết, ưu điểm của phiên tòa giả định là giúp học sinh trực tiếp chứng kiến quy trình, thủ tục giải quyết một vụ án, đồng thời nắm bắt những quy định pháp luật liên quan đến các hành vi trong thực tế. Hình thức sân khấu hóa cũng tạo sự gần gũi, giúp các em dễ hình dung và tiếp thu kiến thức hơn so với phương pháp tuyên truyền truyền thống.‏

‏Phiên tòa giả định tổ chức tại Trường THCS Ngô Sĩ Liên (phường Cửa Nam, Hà Nội) ngày 5-11. Ảnh: Minh Khiêm.‏

‏Các kịch bản thường được xây dựng từ hồ sơ vụ án hoặc những tình huống thực tế, sau đó lựa chọn, điều chỉnh tình tiết để phù hợp với mục đích tuyên truyền và nhận thức của học sinh. Những câu chuyện được đưa ra không quá xa lạ, mà phản ánh những hành vi, mâu thuẫn và vi phạm pháp luật có thể xảy ra trong thực tế học đường hay cuộc sống hằng ngày.‏

‏Từ hành vi bột phát đến hậu quả pháp lý‏

‏Đó có thể là mâu thuẫn dẫn đến bạo lực học đường, vi phạm quy định về an toàn giao thông hay những rủi ro pháp lý phát sinh từ việc sử dụng mạng xã hội. Điểm chung của nhiều tình huống là hành vi ban đầu có thể xuất phát từ sự bốc đồng, thiếu hiểu biết hoặc tâm lý muốn thể hiện bản thân của những người trẻ.‏

‏Tại phiên tòa giả định ở Trường THCS Ngô Sĩ Liên, vụ án được lựa chọn liên quan đến hành vi mua bán trái phép chất ma túy dưới hình thức thuốc lá điện tử. Hai bị cáo đều sinh năm 2012, thực hiện hành vi mua bán thuốc lá điện tử chứa chất ma túy ADB-Butinaca. Một người trực tiếp mua hàng để rao bán trên mạng xã hội, người còn lại nhận vận chuyển thuê. Với hành vi này, hai bị cáo lần lượt bị tuyên phạt 4 năm 2 tháng tù và 3 năm 8 tháng tù trong phiên tòa giả định.‏

‏Đáng chú ý, trong phần xét hỏi, bị cáo khai rằng từng nghĩ hành vi mua bán này chỉ là vi phạm hành chính. Suy nghĩ chủ quan ấy cho thấy khoảng cách giữa nhận thức của người trẻ với những quy định pháp luật mà các em học sinh cần biết. Một hành vi tưởng chừng đơn giản, xuất phát từ sự thiếu hiểu biết, có thể dẫn đến những hậu quả vượt xa hình dung ban đầu.‏

‏Phiên tòa giả định tổ chức tại Trường THCS Ngô Sĩ Liên (phường Cửa Nam, Hà Nội) ngày 5-11. Ảnh: Minh Khiêm.‏

‏Thông qua phiên tòa giả định, từng tình tiết được phân tích dưới góc độ pháp luật, giúp học sinh hiểu rằng hành vi vi phạm không đơn thuần chỉ dẫn đến việc bị nhắc nhở hay xử lý kỷ luật trong nhà trường. Tùy tính chất, mức độ và hậu quả, một số hành vi còn có thể dẫn đến trách nhiệm pháp lý, ảnh hưởng trực tiếp đến tương lai của chủ thể thực hiện hành vi đó.‏

‏Không chỉ giúp học sinh nhận diện hành vi vi phạm, phiên tòa giả định còn cho thấy những hệ lụy phía sau một sai lầm: việc học tập bị gián đoạn, tương lai bị ảnh hưởng, gia đình chịu tổn thương và những mối quan hệ có thể không còn nguyên vẹn.‏

‏Theo dõi phiên tòa, em Lê Quang Hải Anh, học sinh Trường THCS Ngô Sĩ Liên, phường Cửa Nam, Hà Nội chia sẻ, trước đây em cũng từng tìm hiểu pháp luật qua YouTube, Facebook, chủ yếu là các vấn đề như an toàn giao thông, bạo lực học đường. Tuy nhiên, những kiến thức tiếp nhận được mới dừng ở mức cơ bản và chưa giúp em hiểu sâu về hậu quả của các hành vi vi phạm.‏

‏“Em thấy hình thức phiên tòa giả định rất sinh động, trực quan và chân thực. So với việc đọc những điều luật khô khan, cách tuyên truyền này hấp dẫn hơn, giúp chúng em dễ tiếp thu và hiểu rõ hơn các quy định của pháp luật. Em mong muốn nhà trường sẽ tổ chức thêm nhiều hoạt động như thế này để chúng em có cơ hội tìm hiểu sâu hơn về pháp luật, tích lũy kiến thức làm hành trang tự bảo vệ bản thân, phòng tránh các tệ nạn và hành vi vi phạm pháp luật”, Hải Anh chia sẻ.‏

‏Lứa tuổi học sinh còn hạn chế về nhận thức và kinh nghiệm sống, dễ bị tác động bởi môi trường xung quanh, dẫn đến những hành vi bồng bột hoặc vi phạm pháp luật nếu thiếu sự định hướng. Ảnh: Minh Khiêm‏

‏Còn theo phụ huynh Lê Văn Minh chia sẻ: “Xem phiên tòa này, lòng những người làm cha làm mẹ như chúng tôi thắt lại. Nhìn đứa trẻ cúi trước “vành móng ngựa”, tôi lại nghĩ đến con mình ở nhà. Ở lứa tuổi này, các cháu rất dễ bốc đồng và mắc sai lầm. Những chương trình như thế này không chỉ giúp học sinh hiểu pháp luật mà còn nhắc nhở phụ huynh về trách nhiệm giáo dục, đồng hành cùng con”.‏

‏Từ góc nhìn gia đình, phiên tòa giả định cũng gợi ra một vấn đề đáng suy ngẫm: giáo dục pháp luật cho trẻ không thể chỉ là trách nhiệm của nhà trường. Sự quan tâm, định hướng và đồng hành của cha mẹ có vai trò quan trọng trong việc giúp con hình thành cách ứng xử đúng đắn, biết kiểm soát cảm xúc và chịu trách nhiệm với hành động của mình.‏

‏Gieo mầm ý thức thượng tôn pháp luật‏

‏Đằng sau mỗi phiên tòa giả định là sự phối hợp của những người làm công tác pháp luật, nhà trường và các đơn vị tổ chức. Từ việc lựa chọn tình huống, xây dựng kịch bản đến hướng dẫn diễn án, mỗi khâu đều cần bảo đảm tính chính xác về pháp lý và phù hợp với nhận thức của học sinh.‏

‏Theo bà Nguyễn Thị Vinh, qua phần giao lưu, hỏi đáp sau phiên tòa, nhiều học sinh đã thể hiện sự quan tâm và có kiến thức nhất định về pháp luật, như độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự, hành vi đồng phạm và các mức xử lý tương ứng. Đây là cơ sở để đơn vị tiếp tục đổi mới nội dung tuyên truyền, đưa nhiều tình huống pháp lý từ thực tiễn vào kịch bản, không chỉ giới hạn ở vụ án mua bán trái phép chất ma túy mà còn ở những hành vi vi phạm khác có thể gặp trong đời sống.‏

Bà Nguyễn Thị Vinh, Trưởng Chi nhánh Trợ giúp pháp lý số 2 (Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước thành phố Hà Nội) giao lưu hỏi đáp cùng các em học sinh. Ảnh: Minh Khiêm.‏

‏Để hoạt động này thực sự phát huy hiệu quả, theo bà Vinh, nội dung phiên tòa cần xuất phát từ những vấn đề gần gũi với học sinh, tránh lựa chọn tình huống quá xa lạ và có tính răn đe. Sau phần diễn án, việc giải thích quy định pháp luật, trao đổi và giải đáp thắc mắc cũng cần được chú trọng để học sinh hiểu đúng bản chất vấn đề.‏

‏Bên cạnh đó, phiên tòa giả định cần được đặt trong tổng thể các hoạt động giáo dục pháp luật của nhà trường, kết hợp với sự đồng hành của gia đình và các cơ quan chuyên môn. Những bài học từ phiên tòa sẽ có ý nghĩa hơn khi được tiếp nối bằng hoạt động giáo dục thường xuyên, giúp học sinh từng bước hình thành ý thức và biết vận dụng kiến thức pháp luật vào những tình huống cụ thể trong đời sống.‏

‏Trên sân khấu, người đóng vai bị cáo có thể trở về với cuộc sống thường ngày khi hạ màn. Nhưng ngoài đời thực, một giây bốc đồng có thể để lại những hậu quả kéo dài. Bước ra khỏi sân trường, những bài học từ phiên tòa có thể theo học sinh đến từng ngã tư đường, từng dòng trạng thái trên mạng xã hội và trong cách ứng xử với bạn bè, thầy cô, gia đình.‏

‏Phiên tòa trên sân khấu có thể là giả, nhưng những lựa chọn và trách nhiệm trong cuộc đời mỗi người luôn là thật.‏

‏Cô Phùng Thu Trang, Tổng phụ trách Đội Trường THCS Ngô Sĩ Liên, cho biết, bên cạnh việc trang bị kiến thức pháp luật, nhà trường chú trọng đa dạng hóa các hình thức tuyên truyền, giáo dục nhằm nâng cao ý thức chấp hành pháp luật cho học sinh. Nội dung này được lồng ghép trong các tiết sinh hoạt, hoạt động trải nghiệm thông qua việc tổ chức diễn đàn trao đổi tại lớp, tham gia các cuộc thi tìm hiểu pháp luật và xây dựng video tuyên truyền bằng ứng dụng AI do chính học sinh thực hiện. Nhà trường cũng phối hợp mời công an phường và các đơn vị công an cấp thành phố đến tập huấn, tuyên truyền về pháp luật, những vấn đề liên quan đến trẻ vị thành niên và kỹ năng phòng tránh các nguy cơ trong cuộc sống.‏

‏“Thông qua những hoạt động này, chúng tôi mong muốn các em không chỉ được trang bị kiến thức pháp luật mà còn biết vận dụng vào thực tế, rèn luyện bản lĩnh, kỹ năng ứng xử và chủ động bảo vệ bản thân trước những tình huống phát sinh trong cuộc sống. Đây cũng là hành trang cần thiết để các em phát triển toàn diện, trở thành những công dân có trách nhiệm”, cô Trang chia sẻ.‏

‏Thời gian tới, nhà trường mong muốn tiếp tục nhận được sự quan tâm, tạo điều kiện của thành phố, chính quyền địa phương và sự phối hợp, đồng hành của các đơn vị chuyên môn, đặc biệt là các tổ chức trợ giúp pháp lý, nhằm đa dạng hóa hoạt động tuyên truyền, nâng cao hiệu quả giáo dục pháp luật trong nhà trường.‏