Phim lịch sử lên ngôi: Lời giải nào cho bài toán phim trường?

Tọa đàm có sự góp mặt của nhà sản xuất Trần Thị Bích Ngọc (điều phối tọa đàm), nhà quay phim Nguyễn Trinh Hoan, bà Phan Thị Thanh Hường (Trưởng ban Văn hóa đại diện Văn phòng UNESCO tại Hà Nội), nhà quay phim Nguyễn K'Linh, đạo diễn Đặng Thái Huyền và ông Lê Xuân Kiêu (Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu-Quốc Tử Giám). (Ảnh: Anh Vũ/Vietnam+)

Hàng loạt dự án phim điện ảnh Việt về đề tài lịch sử dự kiến ra mắt trong năm 2027 đặt ra nhu cầu ngày càng cao về phim trường tại các di tích lịch sử.

Đâu là giải pháp bền vững cho bài toán về phim trường cho phim lịch sử Việt? Làm sao để vừa khai thác, vừa bảo vệ di sản thông qua điện ảnh? Đây là nội dung được đặt ra trong tọa đàm Điện ảnh và di sản: Từ ươm mầm tài năng đến phát triển công nghiệp sáng tạo do Hiệp hội Xúc tiến phát triển Điện ảnh Việt Nam (VFDA) và Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu-Quốc Tử Giám đồng tổ chức chiều 15/9.

Chưa có phim trường, điện ảnh Việt làm cách nào?

Hiện nay khi xây dựng bối cảnh phim cổ trang, đoàn phim Việt Nam vẫn linh hoạt với các phương án dựng trường quay riêng, hoặc quay phim trực tiếp trong không gian di tích nếu được cho phép.

Tuy nhiên điểm vướng mắc là các đoàn phim phải vừa làm vừa tìm hiểu, thay vì có những hướng dẫn và quy định cụ thể chung về quy tắc ứng xử với di sản, di tích.

Trường hợp gần nhất là phim "Hộ linh tráng sỹ" với bối cảnh tại Ninh Bình. Theo nhà quay phim Nguyễn K'Linh, khi quay tại Thung Nham, đoàn phim đã sớm xác định tinh thần "nương theo yêu cầu của di sản."

"Chúng tôi luôn đặt ra các câu hỏi cái gì được làm, cái gì không được làm, và làm việc chặt chẽ với ban quản lý và các chuyên gia. Chỗ nào có biên độ để thay đổi thì chúng tôi linh động, chỗ nào không được chúng tôi tuyệt đối tuân thủ. Đây là khó khăn chung nên chúng tôi phải tự vượt qua bằng cách tôn trọng di sản," nhà quay phim Nguyễn K'Linh chia sẻ.

Nhà quay phim Nguyễn K'Linh chia sẻ kinh nghiệm với "Hộ linh tráng sỹ." (Ảnh: Anh Vũ/Vietnam+)

Với phim "Hoàng hậu cuối cùng" về Nam Phương Hoàng hậu, nhà sản xuất Nguyễn Trinh Hoan chia sẻ lợi thế được phép sử dụng bối cảnh Điện Kiến Trung vừa được phục hồi, tôn tạo năm 2024 vừa qua.

Tuy nhiên đoàn phim chỉ có thể sử dụng phần kiến trúc bên ngoài, các phần bên trong như thảm, đồ dùng sành sứ, đồ gỗ... đều phải được đoàn phim đặt làm mới hoàn toàn, đặt các thương hiệu có giá trị cao để phù hợp bối cảnh trong phim. Lượng đạo cụ lớn này sau đó được gửi tặng lại di tích hoặc hoàn trả cho bên sản xuất.

Dù cả hai trường hợp đều có sự hỗ trợ của ban quản lý di tích cũng như lãnh đạo địa phương, song việc phải linh động về các phương án quay phim, tạo dựng phim trường, lắp đặt bối cảnh, ánh sáng, máy móc, đạo cụ... vẫn là khó khăn của các đoàn phim.

Thay vì có một hệ thống hỗ trợ đi kèm trường quay cho các dự án, hiện nhiều đoàn phim vẫn phải linh động tự trang bị và lên phương án riêng.

Đạo diễn, Nghệ sỹ Ưu tú Đặng Thái Huyền. (Ảnh: Anh Vũ/Vietnam+)

Tuy nhiên cũng có góc nhìn khác như với êkíp "Mưa đỏ." Để tái hiện trận đánh 81 ngày đêm ở Thành cổ Quảng Trị, êkíp phải tái hiện toàn bộ thành cổ và chiến trường cách địa điểm thực 4km.

Quan điểm của êkíp, theo đạo diễn-Nghệ sỹ Ưu tú Đặng Thái Huyền, là dù có cố gắng tái tạo giống đến mấy cũng không thể là bản gốc, bởi Thành cổ Quảng Trị (bối cảnh phim) có giá trị thiêng liêng đặc biệt. Thay vào đó đoàn phim ưu tiên truyền tải cảm xúc thông qua nhân vật và câu chuyện.

"Tôi tin khi xem phim khán giả thấy xúc động với những số phận và câu chuyện trong phim, từ đó sẽ có cảm xúc với chính bối cảnh. Vì vậy theo tôi đừng nghĩ phải làm hoành tráng và quy mô đến đâu, mà hãy cảm nhận những câu chuyện và số phận đằng sau đó. Một bằng chứng là số lượng du khách tìm đến Thành cổ Quảng Trị dịp Quốc khánh 2/9 năm đó đã tăng mạnh," đạo diễn Đặng Thái Huyền chia sẻ.

Lối đi nào cho Việt Nam?

Có mặt tại tọa đàm, bà Phan Thị Thanh Hường, Trưởng ban Văn hóa đại diện Văn phòng UNESCO tại Hà Nội cho biết quan điểm của UNESCO là hướng đến tiếp cận có trách nhiệm với di sản, chứ không coi đó là bất khả xâm phạm.

Tuy nhiên ngay trong khu vực châu Á đã có những chủ trương thực thi rất khác nhau. Hai ví dụ nổi bật là Hàn Quốc và Trung Quốc.

Theo bà Hường, Trung Quốc cấm các hoạt động quay phim thương mại trong di tích (trừ phim tài liệu, khoa học), nên họ có phim trường Hoành Điếm là giải pháp thay thế.

Phim trường này có quy mô lớn đáng mơ ước với diện tích hơn 3,3km2, có sẵn nhiều công trình kích thước 1:1, trải rộng khoảng 5.000 năm lịch sử qua các thời Tần, Hán đến Minh, Thanh, qua đó giảm các rủi ro và áp lực lên di tích.

Còn Hàn Quốc lại cho phép quay phim tại di tích để tận dụng cơ hội quảng bá, thúc đẩy du lịch thông qua điện ảnh. Song song với đó, cơ quan quản lý điện ảnh ở Hàn Quốc còn xây dựng các chính sách bồi hoàn, ưu đãi để khuyến khích đoàn phim đến quay tại di sản, coi đây là chi phí để đầu tư và kích cầu du lịch.

Người đại diện Văn phòng UNESCO tại Hà Nội nhận định hiện nay, Việt Nam chưa có đủ cơ sở hạ tầng trường quay như Trung Quốc và đang có xu hướng học hỏi mô hình Hàn Quốc. Tuy nhiên chúng ta vẫn thiếu các hướng dẫn cụ thể cho việc quay phim trong di tích. Gần Việt Nam có Campuchia cũng đã xây dựng các quy định hướng dẫn hoạt động quay phim liên quan đến di sản năm 2024.

Cũng từ đó, bà Hường cho rằng các tổ chức điện ảnh và cơ quan quản lý tại Việt Nam nên sớm ban hành các quy chế và hướng dẫn, hoàn thiện các chính sách nhằm thúc đẩy và khuyến khích các nhà làm phim tham gia phát triển văn hóa.

Từ góc độ nhà sản xuất, ông Nguyễn Trinh Hoan cũng cho rằng Việt Nam nên linh động học hỏi từ cả hai mô hình này, đồng thời đồng tình rằng một phim trường sẽ không giải quyết toàn bộ vấn đề phim trường cho phim lịch sử Việt Nam.

Tái hiện đường hầm trong "Địa đạo" để êkíp quay phim. (Ảnh: Đoàn phim cung cấp)

Ông dẫn chứng những trường hợp đặc thù như "Địa đạo" không thể quay trong địa đạo Củ Chi thật, mà phải tái hiện 250m đường hầm. Hay chính trường hợp "Hộ linh tráng sỹ" dù cần phim trường cung điện để quay cảnh nội, nhưng cũng có nhiều cảnh kỹ xảo CGI với bối cảnh ngoài trời.

Cũng tại tọa đàm, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Tạ Quang Đông cho biết sẽ ghi nhận các ý kiến đóng góp để tiếp tục hoàn thiện các cơ chế chính sách và môi trường thuận lợi, phát triển công nghiệp điện ảnh, công nghiệp văn hóa tại Việt Nam.

Chủ tịch VFDA bà Ngô Phương Lan mong muốn những thảo luận trong tọa đàm không chỉ xoay quanh việc làm sao để đưa di sản lên màn ảnh, mà còn biến chúng thành nguồn lực cho sự sáng tạo. Điều cần làm là tiếp tục đưa di sản vào hiện diện trong đời sống, tiếp cận với công chúng và tạo ra giá trị để trở thành một phần đời sống công nghiệp văn hóa Việt Nam./.