Phim ngắn AI và hàng loạt hệ lụy - Bài 2: Khi người xem trở thành 'bệnh nhân'

Thức trắng xem phim

Trong những ngày “theo vết” người xem phim ngắn AI, chúng tôi bắt gặp hình ảnh những người mê phim AI ở khắp mọi nơi. Có việc ghé một trường đại học ở phường Hạnh Thông (TPHCM), chúng tôi gặp em Như Quỳnh (21 tuổi) tại khu vực hầm xe. Chiếc ba lô còn chưa kịp kéo khóa, Quỳnh đã vội lao lên giảng đường với gương mặt ngái ngủ, đôi mắt lờ đờ vì vừa trải qua một đêm “cày phim”.

"Có những đêm, em định bụng xem một chút rồi ngủ, nhưng tập này nối tiếp tập kia không dừng. Lúc giật mình thì đã 3 giờ sáng", Quỳnh ngại ngùng kể.

Một người đàn ông xem phim ngắn AI tại quán cà phê Góc trên đường Huỳnh Thúc Kháng, phường Sài Gòn, TPHCM. Ảnh: HOÀNG TRIỀU

Không riêng gì giới trẻ, tại các khu dân cư hay góc chợ, cơn sốt phim AI cũng đang bám chặt lấy người lớn tuổi và người lao động. Đến nhà người quen ở một xóm trọ thuộc phường Đức Nhuận (TPHCM), chúng tôi chứng kiến cảnh bà Minh (55 tuổi) vừa trông cháu vừa dán mắt vào điện thoại.

Đang xem đoạn phim AI về kịch bản mẹ chồng gài bẫy con dâu thì đứa cháu nhỏ ngã khỏi chiếc xe thăng bằng, khóc thét. Bà Minh vội đặt máy xuống dỗ cháu, nhưng chỉ vài phút sau, khi tiếng khóc vừa dứt, thì tiếng phim AI lại tiếp tục...

Một người từng nghiện phim AI tâm sự: “Dạo này thứ len vào nhà chúng ta không phải tiếng ti vi, mà là tiếng thuyết minh phim AI phát ra từ điện thoại của đủ mọi lứa tuổi. Từ linh vật báo mộng, luân hồi, tổng tài đến mẹ chồng - nàng dâu..., kịch bản càng vô lý, mâu thuẫn càng bị đẩy lên cao để kéo người xem từ tức giận, phẫn nộ đến hả hê, tò mò. Đó là một dạng “ăn vặt tinh thần” - dễ nuốt nhưng cực khó dừng…

Chúng ta tưởng mình đang chủ động chọn nội dung, nhưng thực chất thuật toán đang điều hướng để giữ chân ta trước màn hình”.

Lướt facebook, chúng tôi bắt gặp một dòng trạng thái “Phát hiện nhiều người thức trắng đêm vì phim ngắn AI”, mới đăng được 2 ngày nhưng có tới 5.700 lượt like và 2.200 lượt comment đồng cảm. “1 ngày tôi xem 10 phim AI...

Xem xong cả ngày lơ mơ, làm việc gì cũng dễ chán, không đủ kiên nhẫn nghe hết một bài nhạc hay đọc một cuốn sách", tài khoản Nông Thị Ngọc bày tỏ. Còn tài khoản Phan Thảo Nguyên: "Vừa tối qua uống nửa chai number one thế là cày đến 6 giờ sáng nay luôn”.

Đứt gãy kết nối và hệ lụy tâm thần

Tìm hiểu tại các phòng khám tâm lý và bệnh viện, chúng tôi ghi nhận những hệ lụy sâu sắc hơn: sự đứt gãy kết nối giữa các thành viên trong gia đình và những tổn thương tâm thần là có thật.

Một bạn trẻ xem phim AI trên ứng dụng xem video ngắn Reelshort. Ảnh: HOÀNG TRIỀU

Đến nhà ông Nguyễn Hùng (60 tuổi, phường Phú Nhuận, TPHCM) vào một buổi chiều, cả gia đình 4 người ngồi chung trên chiếc ghế sofa ở phòng khách, nhưng không ai nói với ai câu nào. Mỗi người ôm một chiếc điện thoại, đeo tai nghe hoặc bật âm thanh lồng tiếng AI chát chúa.

"Bữa cơm ngày trước là lúc cả nhà quây quần trò chuyện, giờ đây ai cũng vừa ăn vừa chăm chăm nhìn vào màn hình. Sự kết nối gần như bằng không", ông Hùng thở dài.

Sự cô lập ấy còn biến thành những xung đột nảy lửa và những cái giá đắt đỏ khi phụ huynh buông lỏng quản lý thiết bị công nghệ. Một người mẹ tại TPHCM chua chát chia sẻ quyết định phải dùng đến biện pháp cuối cùng: đưa đứa con gái mới 14 tuổi ra nước ngoài du học.

“Vì để nó ở nhà là mình mất con, nó quá hư”, người mẹ nghẹn ngào. Gia đình có điều kiện nhưng cha mẹ quá bận rộn với công việc nên để mặc con thoải mái sử dụng điện thoại thông minh. Thấy con suốt ngày nhốt mình trong phòng dán mắt vào các bộ phim AI, phụ huynh vẫn chủ quan nghĩ con chỉ giải trí lành mạnh. Cho đến một ngày, người mẹ bàng hoàng phát hiện trong điện thoại của con là những dòng tin nhắn sặc mùi “sến súa" với một thanh niên không rõ lai lịch trên mạng.

Đáng nói, cô bé đã yêu đương từ năm 13 tuổi theo đúng các mô-típ "tổng tài" thường thấy trên phim AI. Bị mê hoặc bởi những lời dụ dỗ ngon ngọt đậm chất kịch bản: “Có anh ở đây, em không thể thuộc về ai khác”, hay “Anh không cần em quá xinh đẹp, vì một khi để người đàn ông khác chú ý tới em, anh sẽ ghen”… Cô bé đã nhiều lần chuyển những khoản tiền lớn cho đối tượng này.

Khủng khiếp hơn, qua tìm hiểu, cha mẹ mới ngã ngửa khi biết đây thậm chí không phải là "mối tình" ảo đầu tiên của đứa con gái đang tuổi ăn tuổi học. Việc ảo tưởng các mô-típ tình cảm cực đoan trên phim AI đã đẩy trẻ vị thành niên vào nguy cơ bị lừa đảo, xâm hại cả về tài chính lẫn tinh thần trong đời thực.

Một người mẹ ở Hà Nội tìm đến chuyên gia tâm lý trong sự bất lực khi con trai 15 tuổi bỏ ăn cơm chung với gia đình, ôm điện thoại từ trưa đến khuya. Khi bố mẹ khuyên bảo, cậu bé nổi khùng, đập phá đồ đạc và tuyên bố: "Tôi không tôn trọng ông bà, ông bà đã đàn áp tôi”.

“Cháu tôi sinh năm 2007, nghiện điện thoại, nghiện phim, tâm lý dễ kích động đập phá và không làm chủ được hành vi ngôn ngữ. Gia đình buộc phải đưa vào bệnh viện khám tâm lý. Sau 2 ngày ở viện, nhìn những bệnh nhân xung quanh đang điều trị bệnh về tâm thần, trầm cảm... thì rất sợ. Có bạn hò hét, có bạn thẫn thờ nhìn xa xăm, có bạn rất lớn nhưng đang ôm thú nhồi bông.

Gia đình bảo nếu không kiểm soát được thì cũng sẽ như thế. Cháu cam kết về sẽ tự mình kiểm soát cảm xúc và có hiệu quả rõ luôn”, chị Anh Thư, phường Bình Trưng, TPHCM kể.

Trao đổi với phóng viên Báo SGGP, ThS Trần Quang Trọng (Khoa Tâm lý lâm sàng, Bệnh viện Lê Văn Thịnh, TPHCM) thông tin: Vì nguyên tắc bảo mật, tôi không chia sẻ một ca bệnh có thể nhận diện.

Tuy nhiên, có thể minh họa bằng một tình huống tổng hợp được xây dựng từ những biểu hiện thường gặp trong thực hành. Một học sinh trung học bắt đầu xem clip ngắn để thư giãn sau giờ học nhưng dần kéo dài đến khuya, thường ngủ sau nửa đêm, khó dậy, giảm tập trung và kết quả học tập giảm sút. Khi cha mẹ tắt mạng, em phản ứng gay gắt; các cuộc nói chuyện chủ yếu biến thành tranh cãi.

Đánh giá lâm sàng không chỉ xem số giờ dùng điện thoại mà còn khảo sát giấc ngủ, khí sắc, lo âu, khả năng chú ý, stress học đường, quan hệ gia đình và nguy cơ an toàn...

Dưới góc độ y học, khi việc xem video ngắn gây mất kiểm soát, làm suy giảm nghiêm trọng giấc ngủ, học tập, công việc và kéo theo các hành vi lo âu, trầm cảm hay bùng nổ hung tính thì đã bước sang ranh giới của một ca bệnh lâm sàng.

Lối thoát nào trước “vòng xoáy” phim ngắn AI

Trước sự bùng nổ của các ứng dụng phim AI với khả năng tự động tạo kịch bản và nhân bản vô tận, câu hỏi đặt ra là làm sao để người xem, đặc biệt là giới trẻ, không bị biến thành nạn nhân?

Theo TS Đặng Vũ Cảnh Linh (Phó Viện trưởng Viện Đào tạo bồi dưỡng cán bộ và Nghiên cứu khoa học - Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam), mỗi người dùng cần tự xây dựng cho mình một “màng lọc” trước khi bấm xem hay chia sẻ một nội dung... Quan trọng nhất là phải biết dũng cảm ngắt kết nối, chủ động tắt chế độ tự động phát, ẩn các kênh nội dung độc hại và đặt giới hạn thời gian sử dụng thiết bị.

Ở góc độ y tế và tâm lý lứa tuổi, ThS-BS Nguyễn Quốc Cường (Khoa Tâm lý, Bệnh viện Nhi đồng 2, TPHCM), cho rằng việc cấm đoán đơn thuần hay trách mắng thường phản tác dụng, khiến trẻ càng chống đối và tìm cách lén lút sử dụng.

Thay vào đó, gia đình cần đồng hành bằng những hành động cụ thể: Phụ huynh phải làm gương, không thể vừa buông lời trách mắng con bớt dùng điện thoại trong khi tay cha mẹ vẫn lướt xem các bộ phim AI; thiết lập khoảng không gian thực, tự quy định các khung giờ “không điện thoại” trong nhà như bữa ăn tối hay trước khi đi ngủ; đưa điện thoại ra khỏi phòng ngủ của con trẻ; tạo các hoạt động thay thế như thể thao, tản bộ, giao tiếp ngoài trời để giúp não bộ tiếp nhận những niềm vui lành mạnh từ đời thực, thay vì tìm kiếm sự thỏa mãn ảo trên màn hình.

Công nghệ hay trí tuệ nhân tạo bản thân không có lỗi. Nhưng đứng trước những "cỗ máy" sản xuất nội dung vô hạn được vận hành bởi thuật toán giữ chân tinh vi, nếu không giữ được sự tỉnh táo, chúng ta sẽ tự biến mình và người thân thành những "bệnh nhân" thụ động. Đừng để đến một ngày, dưới cùng một mái nhà, thứ duy nhất kết nối các thành viên lại là những tiếng thuyết minh AI vô cảm phát ra từ bốn phía.