Khi trẻ tìm thấy sự đồng cảm trên mạng, cha mẹ cần nhìn lại cách lắng nghe con

Phóng viên báo Tiền Phong đã có cuộc trao đổi với PGS. TS Phạm Mạnh Hà - chuyên gia tâm lý giáo dục, về nguyên nhân những hội nhóm thu hút đông người trẻ, tác động của việc thường xuyên chia sẻ nội dung tiêu cực và cách cha mẹ ứng xử khi phát hiện con tham gia các hội nhóm này.

Ông có nhìn nhận, đánh giá như thế nào về việc những hội nhóm như "con ghét bố mẹ" lại thu hút hàng chục nghìn người trẻ tham gia?

PGS. TS Phạm Mạnh Hà: Từ nhiều thập kỷ trước, bác sĩ Nguyễn Khắc Viện đã chỉ ra vị thế “thấp cổ bé họng” của trẻ trong gia đình truyền thống: Trẻ phụ thuộc nhiều vào người lớn, lên tiếng dễ bị coi là hỗn, còn im lặng thì những cảm xúc tiêu cực có thể bị dồn nén. Đáng suy nghĩ là tình trạng này ở một số gia đình vẫn còn.

Những hội nhóm trên mạng có thể thu hút người trẻ bởi chúng đáp ứng một số nhu cầu mà các em chưa tìm thấy trong gia đình.

Thứ nhất là nhu cầu được nói ra một cách an toàn. Khi không thể bày tỏ, những xung đột tâm lý có thể biểu hiện qua các triệu chứng cơ thể hoặc thay đổi hành vi. Chính vì vậy, mạng xã hội, đặc biệt những không gian có tính ẩn danh, tạo cho trẻ cảm giác mình có thể nói ra những điều khó nói với cha mẹ mà ít lo bị phản ứng ngay lập tức.

Thứ hai là nhu cầu tự chủ và được bạn bè đồng trang lứa thừa nhận. Ở tuổi vị thành niên, khả năng kiểm soát cảm xúc và hành vi vẫn đang phát triển. Trong khi đó, nhu cầu được công nhận, được tôn trọng và có tiếng nói riêng ngày càng rõ.

Một số nghiên cứu về kiểm soát tâm lý của cha mẹ cũng cho thấy những cách ứng xử như gây cảm giác tội lỗi, rút lại tình thương hoặc phủ nhận cảm xúc của con có liên quan đến các vấn đề về sức khỏe tâm thần và hành vi ở trẻ.

Khi tham gia các hội nhóm, trẻ có thể tìm thấy sự “xác nhận cảm xúc”: Nỗi buồn, sự tức giận hay cảm giác tổn thương của mình được người khác thừa nhận. Các em có thể cảm thấy mình không phải người duy nhất đang trải qua những vấn đề đó.

Thứ ba, chữ “ghét” trong những biểu hiện như vậy cần được nhìn nhận thận trọng. Trong nhiều trường hợp, đó có thể là cách trẻ thể hiện sự bức bối, bất lực hoặc mong muốn được cha mẹ lắng nghe, chứ chưa chắc phản ánh bản chất thù địch với cha mẹ.

PGS. TS Phạm Mạnh Hà.

Theo ông, việc thường xuyên chia sẻ, đọc nội dung tiêu cực sẽ tác động thế nào đến tâm lý trẻ?

PGS. TS Phạm Mạnh Hà: Việc nói ra có thể có tác dụng khi giúp trẻ gọi tên và hiểu được cảm xúc của mình. Một nghiên cứu sử dụng hình ảnh học thần kinh cho thấy việc diễn đạt cảm xúc thành lời có thể làm giảm phản ứng của hạch hạnh nhân trước các kích thích cảm xúc tiêu cực và tăng hoạt động ở một vùng của vỏ não trước trán.

Tuy nhiên, “xả” cảm xúc không đồng nghĩa với giải tỏa.

Nếu trẻ chỉ liên tục nhắc lại sự tức giận, tìm thêm những câu chuyện tương tự và cùng nhau đào sâu vào những trải nghiệm tiêu cực, hiệu ứng có thể ngược lại.

Trong tâm lý học có khái niệm “đồng nghiền ngẫm”, chỉ việc các bạn trẻ liên tục nói đi nói lại về vấn đề, suy đoán nguyên nhân và tập trung vào những cảm xúc tiêu cực. Nghiên cứu cho thấy kiểu tương tác này có thể làm tăng cảm giác gần gũi trong tình bạn nhưng đồng thời cũng liên quan đến các triệu chứng lo âu và trầm cảm.

Vì vậy, một hội nhóm có hàng nghìn hoặc hàng chục nghìn thành viên, nếu thiếu định hướng phù hợp, có thể trở thành một “buồng vang cảm xúc”. Ở đó, một va chạm nhỏ có thể được nhìn nhận theo hướng ngày càng nghiêm trọng, sự oán giận được củng cố và mong muốn đối thoại, hòa giải có thể giảm đi.

Về lâu dài, nếu trẻ hình thành thói quen chỉ lên mạng than phiền mỗi khi xảy ra xung đột, các em có thể bỏ lỡ cơ hội học cách giao tiếp trực tiếp, diễn đạt nhu cầu và giải quyết bất đồng với cha mẹ.

Vậy đâu là ranh giới giữa giải tỏa lành mạnh và vòng xoáy tiêu cực?

Ranh giới có thể nhận diện qua một số câu hỏi: Sau khi chia sẻ, trẻ bình tĩnh hơn hay kích động hơn? Trẻ có thể nhìn nhận vấn đề từ nhiều góc độ hay chỉ tìm kiếm sự đồng thuận để củng cố cơn giận? Trẻ có bắt đầu thu mình, mất ngủ, sa sút học tập hoặc xuất hiện những dấu hiệu bất thường khác hay không?

Nếu những biểu hiện đáng lo kéo dài, đặc biệt khi có dấu hiệu trầm cảm, lo âu hoặc ý nghĩ tự làm hại bản thân, gia đình cần tìm kiếm sự hỗ trợ từ chuyên gia thay vì chỉ tập trung vào việc cấm trẻ tham gia hội nhóm.

PGS. TS Phạm Mạnh Hà.

Ông có khuyến cáo gì khi cha mẹ phát hiện con tham gia các hội nhóm này? Cách tiếp cận nào giúp cha mẹ lắng nghe thay vì đẩy con vào thế đối đầu?

PGS. TS Phạm Mạnh Hà: Cha mẹ nên xem đây trước hết là tín hiệu cần nhìn lại mối quan hệ với con, thay vì coi đó đơn thuần là lỗi của con để xử phạt.

Có hai điều cha mẹ không nên làm.

Thứ nhất, không dùng quyền uy để trấn áp, la mắng, đánh đòn, tịch thu điện thoại hoặc bắt con viết bản kiểm điểm ngay lập tức. Những cách làm này có thể khiến trẻ càng khẳng định rằng cha mẹ không hiểu và không muốn lắng nghe mình.

Thứ hai, cha mẹ không nên lập tài khoản vào hội nhóm để tranh cãi, công kích hay mạt sát người khác. Điều này dễ đẩy xung đột lên cao và có thể khiến trẻ cảm thấy bị xâm phạm, bêu xấu trước cộng đồng mạng.

Thay vào đó, cha mẹ có thể bắt đầu bằng bốn bước.

Một là thay đổi cách hiểu. Câu “Con ghét bố mẹ” đôi khi có thể ẩn chứa thông điệp: “Con đang ngột ngạt, xin hãy nghe con”. Vì vậy, thay vì chỉ tập trung vào việc mình bị tổn thương hay bị xúc phạm, cha mẹ cần cố gắng nhận diện điều gì khiến con cảm thấy cô đơn, bức bối.

Hai là tạo không gian an toàn. Hãy chọn thời điểm cả hai bình tĩnh, ở một bối cảnh phù hợp và giảm bớt vị thế quyền uy. Mục tiêu ban đầu không phải là phân định ai đúng, ai sai mà là tạo cơ hội để con nói.

Ba là lắng nghe mà không phòng thủ. Cha mẹ có thể mở lời: “Bố/mẹ biết con đang có nhiều điều bức bối mà chưa nói được. Có lẽ cách bố mẹ lắng nghe con trước đây chưa đủ để con yên tâm chia sẻ. Bố mẹ muốn nghe con nói thật và sẽ cố gắng chỉ nghe, không mắng, không phán xét”.

Trong lúc con nói, cha mẹ không nên ngắt lời, vội thanh minh hoặc lập tức giảng đạo lý. Việc ghi nhận và gọi tên cảm xúc của trẻ có thể giúp các em học cách nhận diện và điều tiết cảm xúc tốt hơn.

Bốn là điều chỉnh ranh giới. Cha mẹ nên tự hỏi: Mình có đang kiểm soát quá mức đời tư, thành tích hay sở thích của con không? Trẻ cần được trao quyền tự quyết tương xứng với lứa tuổi, trong đó có không gian riêng và quyền được nói “không” trong những vấn đề phù hợp.

Nếu mối quan hệ đã “đóng băng” lâu, hoặc con có dấu hiệu trầm cảm, lo âu hay ý nghĩ tự hại, gia đình nên tìm đến chuyên gia tâm lý lâm sàng trẻ em hoặc trị liệu gia đình. Chuyên gia sẽ đóng vai trò trung gian, giúp chuyển những ấm ức thành đối thoại có tính xây dựng cho cả hai thế hệ.

Đây cũng là cách tiếp cận phù hợp với quan điểm của bác sĩ Nguyễn Khắc Viện về việc quan tâm đến tâm lý và nhân cách trẻ em. Bác sĩ Nguyễn Khắc Viện từng nghiên cứu, viết về tâm lý trẻ em và năm 1984 sáng lập Trung tâm Nghiên cứu tâm lý trẻ em và tâm bệnh lý, đặc biệt quan tâm đến những trẻ em gặp vấn đề về tâm lý do hoàn cảnh.