Phim tài liệu và hành trình mở rộng không gian sáng tạo

Qua giao lưu với các nhà làm phim quốc tế, điện ảnh tài liệu Việt Nam đang từng bước đổi mới cách kể chuyện, mở rộng thời lượng, ngôn ngữ thể hiện và hướng tới đưa tác phẩm đến gần hơn với công chúng. Đó cũng là lý do mà các suất chiếu phim tại Liên hoan, khán phòng rạp chiếu phim đều không còn ghế trống.

Đổi mới từ cách kể chuyện

Liên hoan Phim Tài liệu châu Âu - Việt Nam những năm gần đây không chỉ là dịp giới thiệu những tác phẩm tài liệu có chất lượng của Việt Nam và các nước châu Âu, mà còn trở thành không gian để các nhà làm phim gặp gỡ, đối thoại và tìm kiếm những cách tiếp cận mới với hiện thực.

Chất lượng nghệ thuật của phim Tài liệu ngày càng cao, đồng thời đề tài cũng ngày càng gần với những vấn đề của đời sống đương đại

Theo đạo diễn Trịnh Quang Tùng, Phó Tổng Giám đốc phụ trách Hãng phim Tài liệu Khoa học Trung ương, điểm đáng chú ý của các kỳ Liên hoan là chất lượng nghệ thuật của phim ngày càng cao, đồng thời đề tài cũng ngày càng gần với những vấn đề của đời sống đương đại. Trong đó, có nhiều tác phẩm đề cập đến phụ nữ, trẻ em và những vấn đề xã hội đang được quan tâm.

Đạo diễn Trịnh Quang Tùng cho rằng một trong những giá trị rõ nét của Liên hoan là tạo cơ hội để các nhà làm phim Việt Nam tiếp cận, giao lưu và đối thoại với đồng nghiệp quốc tế. Qua những cuộc gặp gỡ ấy, cách làm phim của các đạo diễn trong nước cũng có những thay đổi.

“Nhiều năm trở lại đây, các đạo diễn Việt Nam đã bắt đầu tiếp cận với cách làm phim không tuyến tính, kéo dài về thời gian. Có những bộ phim có thời lượng đến 2 giờ”, ông nói.

Theo ông, mỗi kỳ Liên hoan đều kỳ vọng tạo ra một sự thay đổi nhất định đối với các nhà làm phim Việt Nam. Kết quả không chỉ nằm ở số lượng tác phẩm được giới thiệu mà còn thể hiện ở cách kể chuyện, cách lựa chọn chất liệu và ngôn ngữ điện ảnh.

Các đạo diễn ngày càng tiếp cận với những phương thức làm phim đang được sử dụng trên thế giới, trong khi vẫn tìm cách kể những câu chuyện của chính mình.

Một trong những tác phẩm gây chú ý tại Liên hoan lần này là bộ phim của Pháp về vụ hỏa hoạn tại Nhà thờ Đức Bà Paris. Tác phẩm kết hợp giữa ngôn ngữ phim tài liệu và phim truyện, giữa những chất liệu không hư cấu và hư cấu, qua đó làm mờ đi ranh giới vốn khá rõ giữa các thể loại.

Theo đạo diễn Trịnh Quang Tùng, đây là một hướng làm phim mới, cho thấy các nhà làm phim tài liệu đang tìm kiếm nhiều phương thức khác nhau để chuyển tải câu chuyện và thông điệp đến khán giả.

“Ở Việt Nam chưa có phim nào về một vụ hỏa hoạn được thực hiện theo cách kết hợp với phim truyện như vậy. Chúng ta có rất nhiều bản tin thời sự về cháy ở nơi này, nơi khác, nhưng để xây dựng thành một bộ phim tài liệu là câu chuyện khác”, ông chia sẻ.

Hãng phim Tài liệu Khoa học Trung ương mong muốn từng bước tham gia sâu hơn vào hoạt động phát hành, đồng thời mở rộng không gian trình chiếu phim tài liệu

Thực tế, việc làm một bộ phim tài liệu về một sự kiện vừa xảy ra đòi hỏi quá trình dài, từ tiếp cận nhân vật, thu thập tư liệu đến xây dựng cấu trúc và đầu tư sản xuất. Trong khi đó, với tin tức thời sự, thông tin có thể được truyền tải rất nhanh.

Ông cho rằng cách làm phim của các nhà làm phim Pháp đáng chú ý ở chỗ có thể kết hợp ngôn ngữ của phim hư cấu với chất liệu đời thực, tạo ra vấn đề, xung đột và kịch tính, giúp người xem cảm nhận rõ hơn một sự kiện diễn ra như thế nào và tác động đến những ai.

“Các nhà làm phim Việt Nam cũng luôn mong muốn được tiếp cận gần nhất với những câu chuyện như vậy”, ông nói.

Đưa phim tài liệu trở lại rạp chiếu

Một vấn đề khác được đặt ra từ thực tiễn của Liên hoan là làm thế nào để phim tài liệu không chỉ dừng lại ở các tuần phim, các kỳ liên hoan mà có đời sống rộng hơn trong hệ thống phát hành.

Theo đạo diễn Trịnh Quang Tùng, các nhà quản lý và người làm phim đều mong muốn tạo điều kiện để đạo diễn phát huy tối đa sức sáng tạo, tạo ra những bộ phim hấp dẫn dành cho công chúng. Thực tế cho thấy khi có cơ hội tiếp cận khán giả tại rạp, phim tài liệu vẫn có khả năng tạo được sự quan tâm đáng kể.

Ông dẫn trường hợp Hai bàn tay của đạo diễn Đặng Linh được chiếu tại Trung tâm Chiếu phim Quốc gia và nhận được sự đón nhận của khán giả. Từ đó cho thấy nhu cầu thưởng thức phim tài liệu của công chúng không phải không có.

Thời gian qua, Bộ VHTTDL đã tổ chức các tuần phim theo chủ đề, đồng thời đưa một số tác phẩm đến chiếu tại Trung tâm Chiếu phim Quốc gia. Tuy nhiên, theo ông Tùng, khi chỉ được trình chiếu tại một số địa điểm, số lượng tác phẩm tiếp cận được công chúng vẫn còn hạn chế.

“Chúng tôi mong muốn các tác phẩm được ra rạp để phổ biến, phát hành rộng rãi hơn các phim tài liệu trong nước cũng như của các nước khác”, ông cho biết.

Theo đó, hệ thống phát hành cần được mở rộng, đồng thời chủ động hơn trong việc đưa phim đến với khán giả. Khi được phổ biến rộng rãi, những giá trị của phim tài liệu cũng có thêm cơ hội được lan tỏa.

Khán giả ngồi kín rạp chiếu phim trong Liên hoan Phim Tài liệu châu Âu-Việt Nam

Đáng chú ý, việc Nhà nước ban hành những quy định mới về phổ biến, phát hành phim đang tạo thêm điều kiện cho các đơn vị tham gia vào lĩnh vực này. Từ những nền tảng đó, Hãng phim Tài liệu Khoa học Trung ương mong muốn từng bước tham gia sâu hơn vào hoạt động phát hành, đồng thời mở rộng không gian trình chiếu phim tài liệu.

“Qua các kỳ Liên hoan, chúng tôi mong muốn ngoài việc phổ biến, phát hành qua các kênh của Nhà nước thì những bộ phim của các nước bạn sẽ được chiếu nhiều lần tại các rạp chiếu của chúng tôi, với mong muốn làm sống lại không gian xem phim tài liệu của người Việt Nam”, ông Tùng nói.

Thực tế, số lượng rạp dành cho phim tài liệu tại Việt Nam hiện còn rất ít. Trong khi đó, phần lớn hệ thống rạp hoạt động theo mô hình kinh doanh, đặt yêu cầu về doanh thu lên hàng đầu. Với đặc thù của phim tài liệu, nếu chỉ đặt lợi nhuận làm tiêu chí chính thì việc đưa tác phẩm ra rạp gặp không ít khó khăn.

Bởi vậy, theo ông Tùng, cần nhìn phim tài liệu từ giá trị văn hóa, xã hội và giáo dục mà nó mang lại. Đây cũng là lý do Hãng phim Tài liệu Khoa học Trung ương mong muốn từng bước khôi phục không gian thưởng thức phim tài liệu, ngay tại nơi được xem là cái nôi của phim tài liệu Việt Nam.

Những câu chuyện vượt qua biên giới

Nếu những chia sẻ của đạo diễn Trịnh Quang Tùng cho thấy những thay đổi từ phía các nhà làm phim Việt Nam, thì câu chuyện của đạo diễn Thụy Điển Gunilla Bresky tại Liên hoan lại mở ra một chiều tiếp cận khác: dùng điện ảnh để trở lại với lịch sử và ký ức.

Bộ phim Sara và những kiếp người đưa khán giả trở về Việt Nam qua câu chuyện của Sara, một phụ nữ Thụy Điển đã đến Việt Nam lần đầu tiên vào năm 1965 và sau đó nhiều lần trở lại.

Đây cũng là lần đầu tiên đạo diễn Gunilla Bresky đến Việt Nam. Bà cho biết mình cảm thấy như đã từng ở đây, bởi trước khi đặt chân tới Hà Nội, bà đã biết Việt Nam qua những cuốn sách, những câu chuyện của bạn mình và đặc biệt là nhân vật Sara.

Sara đến Việt Nam trong những năm chiến tranh. Trong hành trình từ Trung Quốc sang Việt Nam bằng tàu hỏa, mỗi khi có còi báo động, hành khách phải xuống hầm trú ẩn. Trong hành lý của Sara khi ấy có một chiếc máy chữ - vật mà bà coi như bất ly thân.

Những câu chuyện được Sara ghi lại đã trở thành chất liệu quan trọng cho bộ phim. Đó là những cuộc gặp gỡ với những con người Việt Nam trong chiến tranh, từ những người công nhân đào hầm ngoài đường đến những nhà thơ mà thơ ca khi ấy phần nhiều gắn với chiến tranh, với những người đã mất bạn bè, người thân.

“Trên hết, những gì Sara nói với chúng tôi là phẩm giá của người Việt Nam qua những câu chuyện mà chị viết trong cuốn sách này”, đạo diễn Gunilla Bresky chia sẻ.

Với bà, những câu chuyện ấy không chỉ là tư liệu lịch sử. Đó còn là những lát cắt về con người, về cách một người nước ngoài nhìn Việt Nam trong một giai đoạn đặc biệt của lịch sử.

Bộ phim vì thế trở thành một cuộc gặp gỡ giữa quá khứ và hiện tại, giữa ký ức của một người từng đặt chân tới Việt Nam trong chiến tranh với cái nhìn của một đạo diễn châu Âu nhiều thập niên sau.

Từ những câu chuyện như vậy, Liên hoan Phim Tài liệu châu Âu - Việt Nam cho thấy vai trò không chỉ ở việc giới thiệu tác phẩm. Quan trọng hơn, đây còn là nơi các nhà làm phim nhìn thấy những cách kể khác nhau về con người, lịch sử và đời sống; từ đó mở rộng khả năng sáng tạo của chính mình.

Với phim tài liệu, những thay đổi ấy có ý nghĩa đặc biệt. Bởi hiện thực vốn không chỉ có một cách kể. Khi ngôn ngữ điện ảnh được mở rộng, khi thời lượng không còn là giới hạn cứng và khi những ranh giới giữa tài liệu với các thể loại khác được thử thách, những câu chuyện của đời sống có thêm cơ hội được kể đầy đặn hơn.

Và để những câu chuyện ấy thực sự sống lâu trong đời sống văn hóa, như chia sẻ của đạo diễn Trịnh Quang Tùng, cốt lõi cuối cùng vẫn là đưa phim đến với khán giả, tạo dựng lại không gian thưởng thức phim tài liệu và mở rộng hơn nữa con đường phát hành cho những tác phẩm mang trong mình giá trị của thời đại. Đó cũng là lý do mà rạp Phim Tài liệu lại kín chỗ suốt Liên hoan Phim.