Phối hợp liên vùng, chủ động quản lý nguồn nước Đồng bằng sông Cửu Long

Nhằm tăng cường phối hợp quản lý, vận hành, bảo vệ các hệ thống thủy lợi liên tỉnh, chủ động kiểm soát nguồn nước phục vụ sản xuất, dân sinh, Công ty TNHH MTV Khai thác thủy lợi Miền Nam đã ban hành và ký kết quy chế phối hợp trong quản lý, khai thác, bảo vệ công trình thủy lợi vùng Đồng bằng sông Cửu Long với nhiều cơ quan, đơn vị, địa phương.

*Phối hợp liên vùng

Quy chế phối hợp giữa Sở Nông nghiệp và Môi trường, đơn vị khai thác, Ủy ban nhân dân cấp xã của An Giang, Cà Mau, Cần Thơ và Công ty TNHH MTV Khai thác thủy lợi Miền Nam xác định trách nhiệm trong quản lý, khai thác và bảo vệ công trình thủy lợi liên tỉnh vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Trọng tâm là Hệ thống thủy lợi Cái Lớn - Cái Bé và Hệ thống thủy lợi Quản Lộ - Phụng Hiệp, hướng đến vận hành thống nhất, phục vụ sản xuất và dân sinh. Quy chế xác định rõ phạm vi phối hợp giữa các sở, đơn vị khai thác và chính quyền cấp xã vùng hưởng lợi.

Cống Cái Lớn xây dựng trên sông Cái Lớn, cách cầu Cái Lớn 2,1km về hướng sông Hậu. Ảnh: Dương Giang/TTXVN

Theo quy chế, Hệ thống Cái Lớn - Cái Bé gồm 34 cống; trong đó Công ty Khai thác thủy lợi Miền Nam quản lý cống Cái Lớn, Cái Bé và âu thuyền Xẻo Rô; tỉnh An Giang quản lý 31 cống. Hệ thống Quản Lộ - Phụng Hiệp gồm 155 cống; trong đó Công ty quản lý âu thuyền Ninh Quới, Cà Mau quản lý 85 cống và Cần Thơ quản lý 69 cống. Các bên sẽ thường xuyên chia sẻ kế hoạch sản xuất, lịch thời vụ, kế hoạch vận hành cống, bảo trì công trình, dữ liệu khí tượng thủy văn, độ mặn, mực nước và chất lượng nguồn nước. Việc trao đổi được thực hiện qua văn bản, hội nghị, kiểm tra thực tế, họp trực tuyến, đường dây nóng và thư điện tử.

Các đơn vị khai thác phối hợp vận hành công trình theo quy trình được phê duyệt, điều hòa, phân phối nước phù hợp từng tiểu vùng sinh thái mặn - lợ - ngọt; đồng thời theo dõi hạn hán, xâm nhập mặn, ô nhiễm nguồn nước và nguy cơ mất an toàn công trình. Đối với UBND xã nơi có công trình phối hợp bảo vệ công trình, huy động lực lượng, vật tư, phương tiện khi xảy ra sự cố, thực hiện phương châm “4 tại chỗ”, “3 sẵn sàng”. Các cơ quan chức năng tăng cường kiểm tra, xử lý vi phạm hành lang bảo vệ, xả thải và hoạt động ảnh hưởng an toàn công trình.

Công ty Khai thác thủy lợi Miền Nam cùng Sở Nông nghiệp và Môi trường các địa phương là đầu mối hướng dẫn, đôn đốc thực hiện, rà soát, đề xuất điều chỉnh nội dung phối hợp phù hợp thực tiễn, góp phần vận hành an toàn các hệ thống thủy lợi lớn vùng Đồng bằng sông Cửu Long.

Theo ông Nguyễn Nhân Đức, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Hồng Dân (tỉnh Cà Mau), địa phương thường chịu ảnh hưởng của hạn hán, xâm nhập mặn; trong đó chủ yếu đối với mô hình sản xuất lúa và lúa - tôm. Để ứng phó hiệu quả với hạn mặn, các cơ quan chuyên môn thường xuyên thông báo tình hình diễn biến thời tiết, xâm nhập mặn ở các kênh mương trên đồng ruộng đến người dân. Đồng thời, tổ chức kiểm tra chất lượng nguồn nước; có kế hoạch điều tiết nước hợp lý; hướng dẫn nông dân kiểm tra độ mặn; ngành nông nghiệp khuyến cáo sản xuất lúa ngắn ngày, điều chỉnh thời vụ, đưa ra lịch xuống giống sớm hơn khoảng 1 tháng để nông dân chủ động.

Ông Nguyễn Văn Lộc, Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Bình An (tỉnh An Giang) chia sẻ, địa phương có khoảng 2.000 ha sản xuất nông nghiệp nằm bên trong và bên ngoài cống Cái Lớn, Cái Bé. Có những thời điểm lũ kết hợp triều cường gây ngập úng ở một số khu vực như: Ấp Vĩnh Hòa, Vĩnh Thành A, Vĩnh Phú ảnh hưởng đến sản xuất và sinh hoạt của người dân. Tình trạng hạn hán, xâm nhập mặn cũng gây ảnh hưởng, thiệt hại đến sản xuất lúa tại một số khu vực, nhưng không nhiều. 

Công tác phối hợp giữa các đơn vị trong vận hành hệ thống cống càng được tăng cường, chặt chẽ sẽ giúp cho địa phương chủ động bảo vệ sản xuất; UBND xã kịp thời thông báo rộng rãi cho người dân được biết về lịch vận hành các cống để chủ động trong sản xuất và lưu thông thủy qua cống; hạn chế gây ảnh hưởng bất lợi của việc vận hành cống đến sản xuất, nuôi trồng thủy sản và phương tiện thủy của nhân dân trong khu vực. Đồng thời, kịp thời kiểm tra, gia cố, tôn cao các đoạn đê, bờ bao thấp, xung yếu có nguy cơ xảy ra tràn, vỡ, sạt lở bảo đảm an toàn sản xuất. Xã cũng đề xuất ngành chuyên môn, cấp trên sớm quan tâm đầu tư nâng cấp, khắc phục một số tuyến đê bao có nguy cơ tràn, ngập để việc ứng phó với triều cường, xâm nhập mặn đảm bảo hơn.

Ông Trịnh Thanh Hải, Trưởng phòng Quản lý nước và Xây dựng công trình, Trung tâm Quản lý, Khai thác công trình thủy lợi tỉnh Cà Mau cho biết, bài toán vận hành hệ thống công trình ứng phó với hạn hán, xâm nhập mặn của tỉnh khá phức tạp hơn do phải hài hòa giữa nhu cầu giữ nước ngọt và lấy nước mặn phục vụ nuôi trồng thủy sản. Công tác điều tiết nước mùa khô 2026-2027 được xác định phải chủ động, linh hoạt, bám sát diễn biến El Nino, thủy triều, nguồn nước và lịch thời vụ.

Đối với vùng nam Quốc lộ 1A, các cống ven biển được vận hành theo thủy triều, chủ động đóng khi triều cao để chống ngập và mở khi điều kiện thuận lợi phục vụ nuôi trồng thủy sản. Cà Mau sẽ tăng cường phối hợp với địa phương, đơn vị quản lý công trình và thành phố Cần Thơ để kịp thời điều chỉnh phương án theo nguồn nước thực tế. Còn tại vùng bắc Quốc lộ 1A, sau khi mùa mưa kết thúc, hệ thống cống đầu mối và cống phân ranh mặn - ngọt sẽ được đóng để tích trữ nước ngọt trên kênh, rạch, duy trì mực nước khoảng +0,5 m. Việc lấy nước mặn phục vụ nuôi tôm thực hiện theo từng thời điểm, có kiểm soát độ mặn và phối hợp vận hành cống âu thuyền Ninh Quới để hạn chế mặn xâm nhập về phía Cần Thơ, đồng thời tiếp nhận nguồn nước ngọt từ sông Hậu.

*Nâng cao chất lượng dự báo, vận hành công trình

Ông Lương Huy Khanh, Quyền Chi cục trưởng Chi cục Thủy lợi tỉnh An Giang cho biết, nhiệm vụ trọng tâm là chủ động quản lý, vận hành hệ thống công trình phù hợp diễn biến nguồn nước, xâm nhập mặn và nhu cầu sản xuất, dân sinh. Chi cục Thủy lợi phối hợp với Công ty TNHH MTV Khai thác thủy lợi Miền Nam, Công ty TNHH MTV Khai thác thủy lợi An Giang và các địa phương xây dựng kế hoạch vận hành theo từng khu vực, bảo đảm các công trình hoạt động đồng bộ.

Trong số đó, cống, âu thuyền Vàm Bà Lịch có vai trò quan trọng trong kiểm soát mặn, giữ nguồn nước ngọt phục vụ các nhà máy nước đô thị Rạch Giá và khu vực lân cận. Kinh nghiệm mùa khô 2025-2026 cho thấy, việc chủ động vận hành Vàm Bà Lịch trong 56 ngày đã góp phần hạn chế mặn xâm nhập sâu, bảo đảm nguồn nước cho sản xuất và sinh hoạt. Vì vậy, trong mùa khô tới, ngành nông nghiệp và môi trường An Giang sẽ tiếp tục theo dõi chặt khí tượng, thủy văn và độ mặn để điều chỉnh lịch vận hành, ưu tiên bảo đảm an toàn nguồn nước.

Cống Cái Lớn xây dựng trên sông Cái Lớn, cách cầu Cái Lớn 2,1km về hướng sông Hậu. Ảnh: Dương Giang-TTXVN

Tổng Giám đốc Công ty TNHH MTV Khai thác thủy lợi Miền Nam Trần Quang Hùng cho biết, hiệu quả của một hệ thống thủy lợi không chỉ phụ thuộc vào quy mô công trình mà còn nằm ở khả năng kết nối dữ liệu và phối hợp giữa các bên. Thông tin dự báo nguồn nước, độ mặn, triều cường và nhu cầu sản xuất cần được chia sẻ thường xuyên giữa đơn vị vận hành, ngành nông nghiệp và môi trường, viện chuyên ngành, cơ quan khí tượng thủy văn và chính quyền cơ sở.

Từ những công trình đầu mối quy mô lớn như hệ thống Cái Lớn - Cái Bé đến từng cống phân ranh mặn - ngọt ở các địa phương, sự chủ động trong từng thời điểm đóng, mở sẽ quyết định khả năng giữ nước ngọt, kiểm soát mặn và bảo vệ sản xuất. Khi các công trình được vận hành đồng bộ theo cùng một hệ thống thông tin và cơ chế phối hợp liên vùng, Đồng bằng sông Cửu Long sẽ có thêm dư địa ứng phó với một mùa khô được dự báo nhiều thách thức.

Trước diễn biến khó lường của nguồn nước và nguy cơ hạn hán, xâm nhập mặn mùa khô 2026-2027, việc chuẩn bị các kịch bản vận hành phải được thực hiện từ sớm, từ xa. Hiệu quả của hệ thống Cái Lớn - Cái Bé phụ thuộc rất lớn vào sự phối hợp đồng bộ, chia sẻ thông tin kịp thời giữa đơn vị quản lý và các địa phương vùng hưởng lợi. Công ty phối hợp chặt chẽ với cơ quan khí tượng thủy văn, Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam và các địa phương để nâng cao chất lượng dự báo, cảnh báo, tăng cường hệ thống quan trắc đến từng tiểu vùng, phục vụ điều hành nguồn nước sát thực tế. Đồng thời, công tác bảo trì, bảo dưỡng công trình phải được thực hiện nghiêm túc, bảo đảm vận hành an toàn, liên tục, đa mục tiêu, Giám đốc Công ty TNHH MTV Khai thác thủy lợi Miền Nam Trần Quang Hùng nhấn mạnh.