Phòng ngừa, đấu tranh, xử lý hoạt động lừa đảo trên môi trường số

Thực tế diễn biến tội phạm thời gian qua cho thấy tội phạm lừa đảo chiếm đoạt tài sản đang thay đổi nhanh chóng với phương thức, thủ đoạn phức tạp hơn bao giờ hết. Lợi dụng sự bùng nổ của chuyển đổi số, thương mại điện tử, thanh toán trực tuyến cùng những kẽ hở trong quản lý nhà nước, các đối tượng liên tục thay đổi địa bàn, áp dụng những thành tựu công nghệ mới nhất như trí tuệ nhân tạo (AI), công nghệ giả mạo hình ảnh, giọng nói (Deepfake) để dựng kịch bản thao túng tâm lý nạn nhân.

Dòng tiền lừa đảo chiếm đoạt được tội phạm luân chuyển nhanh chóng chỉ trong vài giây qua mạng lưới tài khoản “rác”, ví điện tử và các sàn tiền ảo quốc tế nhằm che giấu vết tích, gây khó khăn cho lực lượng chức năng.

Trước tình hình tội phạm biến tướng không ngừng, Chỉ thị số 30/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ ban hành ngày 30/7 vừa qua sẽ tạo bước ngoặt quan trọng, thể hiện sự thay đổi căn bản về tư duy, chủ động kiến tạo mạng lưới phòng ngừa từ sớm, từ xa, lấy dữ liệu và công nghệ làm “lá chắn” cốt lõi nhằm nâng cao hiệu quả công tác phòng ngừa, đấu tranh, xử lý hoạt động lừa đảo chiếm đoạt tài sản trong tình hình mới.

Người đứng đầu Chính phủ yêu cầu các bộ, ngành, chính quyền địa phương phải coi đây là nhiệm vụ trọng tâm, thường xuyên, gắn liền với bảo đảm an ninh trật tự và phát triển kinh tế-xã hội, quyết không để hình thành các điểm, tụ điểm lừa đảo trên địa bàn phụ trách.

Trong tổng thể các nhiệm vụ cụ thể mà Thủ tướng Chính phủ yêu cầu các bộ, ngành, đơn vị liên quan, vai trò của Bộ Công an được xác định là lực lượng nòng cốt, thực hiện ba nhóm chức năng chính: Tham mưu đề xuất các giải pháp chiến lược; ứng dụng công nghệ dữ liệu lớn (Big Data) và AI; tăng cường đấu tranh, triệt phá các băng, nhóm, đường dây tội phạm lừa đảo chiếm đoạt tài sản hoạt động có tổ chức, xuyên quốc gia.

Có thể thấy, nhiều đường dây lừa đảo quy mô lớn không đặt “đại bản doanh” trong nước mà ẩn nấp tại các khu phức hợp ở nước ngoài, lôi kéo hoặc cưỡng bức chính công dân Việt Nam tham gia thực hiện hành vi phạm tội “hướng” về nội địa.

Từ thực tế nêu trên, Thủ tướng Chính phủ giao Bộ Công an phối hợp Bộ Quốc phòng và Bộ Ngoại giao thiết lập vành đai an ninh từ ngoài biên giới, nắm tình hình, kịp thời giải cứu công dân và triệt phá các đường dây lừa đảo ngay từ sớm, từ xa. Việc đặt ra nhiệm vụ nắm tình hình ngoại biên đồng nghĩa với việc công tác phòng ngừa không chỉ giới hạn trong phạm vi lãnh thổ, mà phải gắn với công tác bảo hộ công dân, quản lý xuất nhập cảnh và hợp tác phòng, chống mua bán người, cưỡng bức lao động.

Cuộc chiến chống lừa đảo trực tuyến trong bối cảnh mới được đẩy lên cấp độ cao hơn khi lực lượng công an phải đi đầu trong làm chủ công nghệ lõi, nghiên cứu xây dựng hệ thống cảnh báo an toàn trên không gian mạng nhằm nâng cao khả năng nhận diện, phòng ngừa cho người dân trên môi trường số. Vũ khí chiến lược ở đây chính là Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và hệ thống định danh điện tử VNeID.

Việc đẩy mạnh chuyển đổi số, kết nối các cơ sở dữ liệu chuyên ngành với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư giúp đối soát, xác minh, cảnh báo sớm các giao dịch vi phạm pháp luật. Việc thiết lập cơ chế phối hợp, chia sẻ dữ liệu giữa cơ quan quản lý nhà nước với các doanh nghiệp viễn thông, internet, ngân hàng sẽ hỗ trợ hiệu quả công tác điều tra, xử lý tội phạm. Việc khẩn trương kết nối, đối soát dữ liệu dân cư với dữ liệu thuê bao viễn thông và tài khoản ngân hàng sẽ bẻ gãy “hạ tầng” của tội phạm, làm sạch các SIM “rác”, tài khoản không chính chủ vốn là công cụ tiếp tay cho các hành vi vi phạm.

Bên cạnh đó, chỉ thị cũng cho thấy, trong trận tuyến này, đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của toàn bộ hệ thống quản lý nhà nước nhằm lấp đầy mọi kẽ hở pháp lý và kỹ thuật. Ngân hàng Nhà nước Việt Nam chịu trách nhiệm kiên quyết ngăn chặn tình trạng mở tài khoản không đúng chủ thể, đồng thời vận hành hệ thống tự động cảnh báo giao dịch bất thường để kịp thời phong tỏa dòng tiền nghi vấn. Bộ Công thương siết chặt quản lý các sàn thương mại điện tử, hoạt động livestream, bắt buộc xác thực thông tin người bán. Bộ Ngoại giao, Bộ Nội vụ đẩy mạnh hợp tác quốc tế, tương trợ tư pháp, rà soát xử lý các thông tin tuyển dụng lao động giả mạo, bảo hộ công dân.

Ở cấp cơ sở, chính quyền các địa phương cùng lực lượng công an cơ sở trực tiếp bám cơ sở, bám dân, đổi mới hình thức tuyên truyền trên các nền tảng số, nâng cao “sức đề kháng” cho người dân trên không gian mạng.