Phụ nữ Dao Đá Bàn 2 truyền dạy nghề thêu

Phụ nữ Dao quần trắng ở Đá Bàn 2 lưu giữ nghề thêu trang phục truyền thống.

Nếp nhà sàn của bà Thu luôn rôm rả tiếng nói cười. Phía ô cửa sổ, những người phụ nữ Dao trong thôn tranh thủ ngày nông nhàn tề tựu, cùng thêu những họa tiết đặc sắc trên những vuông vải chàm truyền thống.

Bà Đặng Thị Thu là Phó Chủ nhiệm Câu lạc bộ bảo tồn văn hóa Dao ở Đá Bàn 2. Bà Thu kể: Mình đã biết thêu từ năm lên 10. Ngày nhỏ được mẹ dạy thêu khăn, lớn dần thì được học thêu áo, thêu yếm. Trong ngôi nhà sàn nhỏ giữa núi rừng, mẹ bà vừa thêu vừa dạy con gái từng mũi kim đầu tiên. Ban đầu là thêu khăn đội đầu, rồi dần dần đến áo, yếm, thắt lưng. Những buổi tối bên bếp lửa, dưới ánh đèn dầu leo lét, đôi bàn tay non nớt của cô bé Thu tập tành đi những đường chỉ còn vụng về, nhưng chứa đựng trong đó là cả sự kiên nhẫn và tình yêu văn hóa được gieo mầm từ rất sớm.

Các sản phẩm trở thành hàng hóa, được nhiều khách hàng ưa chuộng.

Ngày ấy, để thêu được một chiếc áo, những phụ nữ Dao ở Đá Bàn 2 mất cả năm trời. Tháng 2 trồng bông, tháng 6 thu bông kéo sợi dệt thành vải. Tháng 9 nhuộm chàm xong, phụ nữ mới thêu những đường hoa trên áo. Giáp Tết, váy áo mới được các bà các mẹ hoàn thành, phơi đầu hồi như những cánh bướm sặc sỡ sắc màu, trông rất thích mắt.

Bà Đặng Thị Lý, thành viên Câu lạc bộ vừa cần mẫn thêu, vừa giải thích: Những họa tiết trên trang phục Dao không phải để trang trí ngẫu nhiên. Mỗi đường thêu, mỗi hoa văn đều mang ý nghĩa riêng, gắn với quan niệm về vũ trụ, con người và cuộc sống. Có họa tiết tượng trưng cho núi rừng, cho dòng nước, có họa tiết thể hiện ước vọng về mùa màng, hạnh phúc gia đình. Bà Lý bảo, phụ nữ Dao bao đời vẫn dạy nhau: Giữ được hoa văn là giữ được hồn cốt dân tộc.

Cái hồn cốt ấy, một thời gian tưởng như biến mất. Cuộc sống hiện đại, trang phục hiện đại cũng dần thay thế trang phục truyền thống khiến lớp trẻ không còn mặn mà với chuyện thêu thùa, may vá. Chỉ còn những người phụ nữ cao tuổi, thi thoảng nhớ nghề, lại mày mò thêu từng họa tiết lên áo lên khăn.

Năm 2022, Câu lạc bộ bảo tồn văn hóa dân tộc Dao ở Đá Bàn 2 được thành lập. Ngoài mục đích gìn giữ những điệu hát, điệu múa, giữ tiếng nói dân tộc, thì việc giữ gìn trang phục truyền thống được đặt lên hàng đầu, với những người giữ lửa thầm lặng như bà Đặng Thị Thu.

Phụ nữ Dao quần trắng ở Đá Bàn trong trang phục truyền thống hàng ngày.

Gian bếp rộng rãi ngập tràn ánh sáng là nơi bà Thu truyền dạy miễn phí cho phụ nữ và thiếu nữ trong thôn. Không bảng đen, phấn trắng, lớp học của bà là những tấm vải chàm, những cuộn chỉ màu và sự kiên nhẫn truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Nhờ sự kiên trì ấy, nhiều người trẻ ở Đá Bàn 2 đã biết thêu, biết may trang phục truyền thống để mặc trong lễ Tết, cưới hỏi, các sự kiện cộng đồng. Những chiếc áo truyền thống, những chiếc yếm, xà cạp quấn chân… giờ không chỉ được phụ nữ Dao ở Đá Bàn 2 sử dụng, mà đã trở thành sản phẩm hàng hóa được bà Thu tận dụng mạng xã hội để giới thiệu, bán cho những người có nhu cầu. Khách hàng của bà ở trong thôn, ngoài phường, ở cả những tỉnh lân cận như Yên Bái (cũ), Phú Thọ…

Chiều buông dần trên bản, ánh nắng cuối ngày nghiêng qua ô cửa sổ, chiếu lên những vuông vải đang dần hiện hình hoa văn rực rỡ. Tiếng cười nói vẫn rộn ràng dưới nếp nhà sàn của bà Thu. Ở đó, từng mũi kim không chỉ kết nối những sợi chỉ, mà còn nối dài ký ức, gìn giữ bản sắc của người Dao trong rộn rã nhịp sống hôm nay.

Nguyễn Đạt