Phụ phẩm nông nghiệp và kinh tế tuần hoàn – Góc nhìn từ Lâm Đồng

9 giờ trước Gốc

Lâm Đồng được coi là thủ phủ nông nghiệp công nghệ cao - nơi có lượng phụ phẩm rất lớn từ cà phê, chè, rau hoa, gỗ rừng trồng. Đây là nguồn sinh khối lý tưởng để thúc đẩy ngành nấm trở thành ngành kinh tế phụ trợ có giá trị cao, nhưng hiện vẫn chưa được khai thác đúng mức.

Lâm Đồng được coi là thủ phủ nông nghiệp công nghệ cao

Lâm Đồng được coi là thủ phủ nông nghiệp công nghệ cao - nơi có lượng phụ phẩm rất lớn từ cà phê, chè, rau, hoa, gỗ rừng trồng. Đây là nguồn sinh khối lý tưởng để thúc đẩy ngành nấm trở thành ngành kinh tế phụ trợ có giá trị cao, nhưng hiện vẫn chưa được khai thác đúng mức.

Việc ứng dụng kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp lấy trọng tâm là tái tạo vòng đời vật chất, biến phế thải thành tài nguyên. Sử dụng phụ phẩm làm môi trường nuôi trồng nấm vừa giảm ô nhiễm, vừa tạo thêm sinh kế và giá trị gia tăng.

Vấn đề cho thấy cần phải có một cái nhìn tổng quan về “Thực trạng phát sinh phụ phẩm nông nghiệp và những giải pháp xử lý cho mục tiêu kinh tế tuần hoàn” nhằm nhìn nhận một cách khách quan về tình hình phụ phẩm nông nghiệp. Từ đó, rút ra bài học kinh nghiệm trong quản lý và tái sử dụng nguồn “tài nguyên” từ phụ phẩm nông nghiệp cho nghề trồng nấm tại Việt Nam nói chung và tỉnh Lâm Đồng nói riêng.

Tái sử dụng phế phẩm nông nghiệp làm nguyên liệu sinh khối, góp phần phát triển nông nghiệp tuần hoàn, thân thiện môi trường và nâng cao giá trị gia tăng cho sản xuất nông nghiệp

Theo số liệu nghiên cứu của các chuyên gia và Tổng cục Thống kê năm 2022, tổng khối lượng phụ phẩm nông nghiệp của Việt Nam khoảng 160 triệu tấn. Lượng phụ phẩm sau thu hoạch cây trồng trên đồng ruộng khoảng 90 triệu tấn bao gồm tàn dư cây trồng trên đồng ruộng (rơm rạ, thân ngô, thân rễ cây rau, củ), vỏ trấu, cám gạo, bã mía, lõi bắp, vỏ cà phê, vỏ sắn.

Lượng phụ phẩm sau thu hoạch cây trồng trên đồng ruộng khoảng 90 triệu tấn

Tuy nhiên, tỷ lệ phụ phẩm cây trồng được thu gom, tái sử dụng chiếm 52,2%, trong đó tỉ lệ sử dụng rơm rạ chỉ chiếm 56,3% bao gồm làm phân bón, đệm lót sinh học, giá thể nấm rơm, thủ công mỹ nghệ, lót trái cây, che phủ trên đồng ruộng, thức ăn gia súc, chất độn chuồng. Nhìn chung, Việt Nam mới tận dụng được khoảng 30 - 40% phụ phẩm nông nghiệp, còn lại thất thoát và gây ô nhiễm…..

Sự gia tăng dân số đã kéo theo áp lực ngày càng lớn lên tài nguyên thiên nhiên

Dân số thế giới đã đạt mốc 8 tỷ người vào tháng 11 năm 2022 và dự báo sẽ vượt 9 tỷ vào năm 2050. Sự gia tăng dân số này kéo theo áp lực ngày càng lớn lên tài nguyên thiên nhiên, làm gia tăng khai thác, phát sinh lượng chất thải khổng lồ và góp phần thúc đẩy biến đổi khí hậu toàn cầu.

Phát thải khí nhà kính từ hoạt động công nghiệp và năng lượng hóa thạch làm trầm trọng thêm biến đổi khí hậu toàn cầu, đặt ra yêu cầu cấp thiết về chuyển đổi sang mô hình kinh tế tuần hoàn, trong đó có tái sử dụng phế phẩm nông nghiệp nhằm giảm áp lực lên tài nguyên và môi trường

Nông nghiệp - ngành tạo ra nhiều việc làm nhất và đóng vai trò trọng yếu trong cơ cấu kinh tế của nhiều nước - chịu tác động trực tiếp từ các sức ép này.

Biến đổi khí hậu với các hiện tượng thời tiết cực đoan ngày càng gia tăng, tác động nghiêm trọng đến môi trường và sản xuất nông nghiệp

Hàng loạt nhà kính bị xé nát, sập đổ; luống rau, cây trồng, hoa màu bị vùi dưới bùn đất hoặc cuốn trôi

Hoa cúc bọc lưới nằm đổ rạp trên nền đất còn nhuộm màu nước lũ

Mô hình nhà kính trồng rau thủy canh tại Lâm Đồng – sản xuất nông nghiệp công nghệ cao tạo ra sản lượng lớn, đồng thời đặt ra yêu cầu quản lý và tái sử dụng phụ phẩm theo hướng kinh tế tuần hoàn, giảm phát thải và nâng cao giá trị gia tăng

Tại tỉnh Lâm đồng, theo báo cáo của sở Nông nghiệp và Môi trường, toàn tỉnh hiện có 1.034.508 ha diện tích gieo trồng, phân bố trên cả nhóm cây hàng năm (lúa, ngô, rau, hoa…) và cây lâu năm (cà phê, điều, cây ăn quả, cao su). Đây là nền tảng hình thành lượng phụ phẩm nông nghiệp rất lớn và đa dạng.

Nông dân Lâm Đồng thu hoạch hoa hồng – ngành hoa mang lại giá trị kinh tế cao nhưng cũng phát sinh lượng đáng kể phụ phẩm như lá, thân, hoa hỏng; đây là nguồn vật liệu tiềm năng cho sản xuất phân hữu cơ và chế phẩm sinh học trong nông nghiệp tuần hoàn

Kết quả thống kê năm 2025 cho thấy, tổng lượng phụ phẩm cây trồng phát sinh trên địa bàn tỉnh ước đạt khoảng 4,81 triệu tấn/năm.

Thanh long được thu hoạch và đóng trong sọt tại vườn – sản lượng lớn kéo theo lượng vỏ, cuống và quả loại là phụ phẩm cần được xử lý, tái chế theo hướng kinh tế tuần hoàn để giảm lãng phí tài nguyên

Trong đó, các nhóm phụ phẩm chiếm tỷ trọng lớn gồm phụ phẩm rau - hoa, vỏ cà phê, rơm rạ, thân lá ngô - sắn, phụ phẩm chuối. Cụ thể, sản xuất rau phát sinh khoảng 717,3 nghìn tấn; hoa phát sinh khoảng 91,8 nghìn tấn; cà phê thải ra khoảng 483 nghìn tấn vỏ quả; sản xuất sắn tạo ra khoảng 486 nghìn tấn phụ phẩm; chuối phát sinh khoảng 194,2 nghìn tấn; lúa tạo ra khoảng 630 nghìn tấn rơm rạ và vỏ trấu; ngô phát sinh khoảng 462,3 nghìn tấn.

Vỏ và bã quả cà phê sau thu hoạch – nguồn phụ phẩm nông nghiệp dồi dào có thể được tái chế thành phân bón hữu cơ hoặc nguyên liệu sản xuất năng lượng sinh học, góp phần thúc đẩy kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp

Tuy vậy, hiệu suất thu gom, tái sử dụng còn hạn chế. Tổng lượng phụ phẩm cây trồng được thu gom, tái sử dụng đạt khoảng 3,15 triệu tấn/4,81 triệu tấn phát sinh (khoảng 65,6%), trong đó phụ phẩm cà phê, rơm rạ, ngô, rau, sắn đạt tỷ lệ khá cao từ 70% đến 90%, còn các cây trồng khác tỷ lệ đạt thấp.

Phụ phẩm nông nghiệp như rơm, cỏ và bã thực vật được tận dụng làm thức ăn cho bò sữa, góp phần giảm chi phí chăn nuôi và phát triển mô hình nông nghiệp tuần hoàn

Những số liệu trên cho thấy nguồn phụ phẩm nông nghiệp của tỉnh rất phong phú và đa dạng, đây vừa là lợi thế (nguồn nguyên liệu đa dạng cho nấm) vừa là thách thức (đòi hỏi phân loại, sơ chế khác nhau để làm chất nền cho nấm).

Phụ phẩm từ ngành lâm nghiệp được thu gom, xử lý tập trung, mở ra hướng tái chế thành nguyên liệu đầu vào cho sản xuất, góp phần thúc đẩy kinh tế tuần hoàn và bảo vệ môi trường

Trong đó, một số loại phụ phẩm (vỏ cà phê, mùn cưa từ chế biến gỗ) đặc biệt phù hợp cho nấm như nấm sò, nấm hương, nấm linh chi. Đặc biệt, khối lượng vỏ cà phê (khoảng 483 nghìn tấn) sẽ tạo nguồn nguyên liệu rất lớn nếu được thu hồi hiệu quả.

Nấm linh chi được trồng phổ biến bằng mùn cưa tươi, khô của các loại gỗ mềm

Giá thể trồng nấm – môi trường dinh dưỡng được phối trộn từ phụ phẩm nông nghiệp, giúp nấm sinh trưởng và phát triển

Trồng nấm linh chi trên giá thể làm từ phụ phẩm nông nghiệp – mô hình tận dụng phế phụ phẩm để tạo sản phẩm có giá trị cao, góp phần thúc đẩy kinh tế tuần hoàn ở Lâm Đồng

Chuyển đổi sang mô hình kinh tế tuần hoàn (KTTH) trong nông nghiệp được xem là giải pháp ưu tiên chiến lược, với trọng tâm là ứng dụng các phương pháp canh tác tiến bộ và hệ thống công nghệ hiện đại nhằm tái sử dụng, tái tạo hiệu quả các phụ phẩm phát sinh trong quá trình sản xuất, thu hoạch và chế biến nông sản.

Trước đây trong sản xuất nấm thường sử dụng mùn cưa và gỗ cao su là 2 loại giá thể chính để sản xuất nấm các loại, tuy nhiên các loại giá thể này giá thành ngày càng cao, khó kiểm soát được chất lượng đầu vào và sẽ ảnh hưởng đến chất lượng nấm.

Quy trình sơ chế nông sản - tận dụng phụ phẩm sau thu hoạch, vừa giảm chi phí sản xuất, vừa hướng tới phát triển kinh tế tuần hoàn bền vững trong nông nghiệp. Ảnh minh họa

Nếu nhìn vào 2 loại phụ phẩm quen thuộc nhất của Lâm Đồng - vỏ cà phê và rơm rạ lúa, chúng ta sẽ thấy nguồn tài nguyên này lớn đến mức nào.

Rơm rạ sau thu hoạch được thu gom, tái sử dụng làm nguyên liệu trồng nấm rơm, vừa nâng cao giá trị phụ phẩm nông nghiệp, vừa góp phần giảm ô nhiễm môi trường nông thôn

Đốt rơm rạ sau thu hoạch gây ô nhiễm môi trường

Nông dân tiến hành tách vỏ cà phê sau thu hoạch, vừa nâng cao chất lượng hạt, vừa tận dụng phụ phẩm cho các mục đích tái sử dụng

Vỏ cà phê sau quá trình tách hạt

Theo báo cáo, mỗi năm tỉnh đã thu gom được hơn 434 nghìn tấn vỏ cà phê và gần 568 nghìn tấn rơm rạ. Đây là những con số rất ấn tượng, thể hiện tiềm năng to lớn để phát triển nghề trồng nấm theo mô hình kinh tế tuần hoàn.

Phụ phẩm nông nghiệp là con số khổng lồ

Nông dân ủ phụ phẩm nông nghiệp với men vi sinh để sản xuất phân hữu cơ

Ủ phụ phẩm thành nông nghiệp phân bón đem lại hiệu quả cao trong sản xuất nông nghiệp

Song song với đó, phần còn lại sau khi thu hoạch nấm - gọi là giá thể sau trồng nấm, vẫn còn rất giàu chất hữu cơ. Khi được ủ đúng kỹ thuật, lượng phụ phẩm này có thể tạo ra gần 50.000 - 55.000 tấn phân hữu cơ mỗi năm.

Người dân dùng phế phẩm chăn nuôi làm phân hữu cơ trên địa bàn tỉnh. Ảnh minh họa

Phân bón hữu cơ thành phẩm từ phụ phẩm nông nghiệp

Đây là nguồn phân bón tự nhiên, sạch, phù hợp cho các vùng sản xuất rau, hoa và cây công nghiệp của Lâm Đồng, giúp giảm phụ thuộc vào phân hóa học, cải tạo đất và giảm chi phí đầu vào cho nông dân.

Nếu tỉnh Lâm Đồng mở rộng quy mô sử dụng phụ phẩm lên 15%, tức thêm khoảng một phần năm nguồn phụ phẩm hiện có, thì sản lượng nấm có thể đạt 15.000 - 30.000 tấn/năm, còn lượng phân hữu cơ tái tạo được cũng tăng lên khoảng 72.000 - 80.000 tấn/năm. Điều này cho thấy ngay cả khi chỉ khai thác một phần nhỏ phụ phẩm, giá trị kinh tế và môi trường đã rất lớn.

Phụ phẩm nông nghiệp sau chế biến được ép thành viên nén sinh học, làm nhiên liệu và nguyên liệu đầu vào cho sản xuất, góp phần nâng cao giá trị và giảm phát thải ra môi trường

Bà con nông dân ủ rơm tạo nấm thương phẩm

Như vậy, từ những phụ phẩm từng bị xem là “rác thải nông nghiệp”, chúng ta có thể biến chúng thành hai dòng sản phẩm kép: Nấm thương phẩm có giá trị cao và phân hữu cơ chất lượng phục vụ chính nền nông nghiệp của tỉnh. Mô hình này không chỉ giúp nông dân tăng thu nhập, mà còn giúp địa phương giải quyết vấn đề môi trường, hạn chế đốt phụ phẩm, giảm khí thải gây ô nhiễm và góp phần xây dựng nền nông nghiệp tuần hoàn, bền vững.

Đóng bịch giá thể trồng nấm

Trong thời gian tới để có thể phát triển ngành sản xuất nấm theo mục tiêu kinh tế tuần hoàn cần phải có những giải pháp đồng bộ như sau: Xây dựng hệ thống quản lý phụ phẩm cây trồng theo hướng tuần hoàn, trong đó cần thiết phải hình thành các trung tâm thu gom - sơ chế - phân loại phụ phẩm nông nghiệp tại các vùng trọng điểm về nấm của tỉnh, ứng dụng công nghệ sinh học và ban hành bộ tiêu chuẩn chất lượng phụ phẩm dùng cho ngành nấm.

Mô hình trồng nấm sử dụng phụ phẩm nông nghiệp làm giá thể, góp phần gia tăng giá trị sản xuất và phát triển nông nghiệp tuần hoàn, thân thiện với môi trường. Ảnh minh họa

Ưu tiên phát triển chuỗi giá trị nấm sử dụng phụ phẩm, trong đó cần có chính sách khuyến khích doanh nghiệp đầu tư nhà máy sản xuất nấm công nghiệp dùng 100% phụ phẩm địa phương và hỗ trợ HTX - tổ hợp tác nghề nấm trong thu mua nguyên liệu và phân phối sản phẩm.

Nấm thương phẩm

Thúc đẩy công nghệ chế biến sau thu hoạch như tận dụng bã thải trồng nấm để sản xuất phân hữu cơ - phân vi sinh cho cà phê, chè và sản xuất vật liệu sinh học tấm ốp từ sợi nấm. Bên cạnh việc ban hành các chính sách hỗ trợ pháp lý và các giải pháp truyền thông đào tạo thì cần có các giải pháp hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận công nghệ quốc tế…

Đối với Lâm Đồng, phát triển nghề trồng nấm từ phụ phẩm nông nghiệp là một hướng đi đúng đắn vì nó phù hợp với khí hậu và quan trọng là tỉnh có nguồn tài nguyên sinh khối sẵn có, mang lại giá trị kinh tế cao, giảm ô nhiễm môi trường và thúc đẩy nông nghiệp bền vững.

Việc cần làm ngay là hình thành chuỗi thu gom - xử lý - tái chế phụ phẩm, chuẩn hóa nguồn nguyên liệu, tăng cường liên kết doanh nghiệp - hợp tác xã - địa phương. Từ đó tạo nền tảng để nấm trở thành ngành kinh tế xanh - tuần hoàn - hiệu quả của tỉnh Lâm Đồng trong giai đoạn tới.