Phương thức đầu tư nào tối ưu cho đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam?

Ảnh minh họa

Thách thức cực đại

Dự án ĐSTĐC Bắc - Nam đang được lập báo cáo nghiên cứu khả thi với tổng chiều dài tuyến khoảng 1.541km; điểm đầu tại ga Ngọc Hồi (Hà Nội), điểm cuối tại ga Thủ Thiêm (TP Hồ Chí Minh). Đây là tuyến đường sắt đôi, khổ 1.435mm, điện khí hóa, tốc độ thiết kế 350km/giờ, có 23 ga hành khách, 5 ga hàng hóa; vận chuyển hành khách, đáp ứng yêu cầu lưỡng dụng phục vụ quốc phòng, an ninh, có thể vận tải hàng hóa khi cần thiết.

Với tổng mức đầu tư sơ bộ tính toán vào khoảng hơn 1,5 triệu tỷ đồng (trên 67 tỷ USD), có thể khẳng định, tuyến ĐSTĐC Bắc - Nam là một siêu dự án của quốc gia mà tính chất phức tạp, độ khó cũng như tầm ảnh hưởng là vô cùng lớn và lâu dài. Tuyến ĐSTĐC khi hình thành sẽ tác động đến mọi mặt đời sống kinh tế - xã hội của hiều địa phương trên cả nước, kể cả về quy hoạch đô thị lẫn phân bổ dân cư.

Chính vì vậy, dự án đòi hỏi Chính phủ phải cân nhắc hết sức thận trọng, thậm chí là đưa ra những lựa chọn rất ngặt nghèo trong quá trình đầu tư, xây dựng để tránh mọi rủi ro. Đối với một ngành công nghiệp đường sắt còn chưa đạt đến mức độ phát triển tiên tiến như nước ta, ĐSTĐC có thể xem như một thách thức cực đại.

Quy mô đầu tư của dự án cho thấy vai trò rất quan trọng của nó với cả ngành đường sắt lẫn hệ thống GTVT quốc gia, đồng thời cũng tạo nên một áp lực rất lớn cho Chính phủ, các địa phương cũng như những đơn vị được tham gia thực hiện. Hơn nữa, đây là tuyến ĐSTĐC đầu tiên, công nghệ điện khí áp dụng cho nó cũng là lần đầu tiên được triển khai khi mà chúng ta chưa thể khẳng định đã làm chủ được và hoàn toàn chưa có kinh nghiệm với bất kỳ dự án nào tương tự.

Ngay khi dự án được nghiên cứu, hàng loạt DN nội địa lớn đã bày tỏ mong muốn được làm chủ đầu tư theo hình thức đối tác công tư (PPP), hoặc tham gia sản xuất, xây dựng từng phần với vai trò nhà thầu. Mới đây Bộ Xây dựng đã có văn bản trả lời 13 DN có đề xuất với nội dung: Bộ đang triển khai công tác lập báo cáo nghiên cứu khả thi dự án, trong đó có nội dung nghiên cứu lựa chọn hình thức đầu tư dự án. Trường hợp, dự án áp dụng đầu tư theo phương thức PPP hoặc theo hình thức đầu tư kinh doanh, sẽ thông báo để các DN quan tâm được biết, nộp hồ sơ tham gia đầu tư dự án theo quy định.

Động thái đó cho thấy rõ sự thận trọng rất cần thiết của Chính phủ trong cách tiếp cận một đại dự án quốc gia mà tầm vóc và sức ảnh hưởng vô cùng lớn. Cần thẳng thắn nhìn nhận rằng sự nhiệt huyết và tinh thần tiên phong là điều kiện cần nhưng chưa đủ đối với những dự án hạ tầng tầm cỡ quốc gia, có ý nghĩa sống còn đối với sự phát triển của đất nước trong nhiều thập kỷ tới.

Tính chất phức tạp, độ khó và tầm ảnh hưởng của dự án ĐSTĐC Bắc - Nam khiến việc “chọn mặt gửi vàng” cho nhà đầu tư cần được thực hiện một cách cực kỳ nghiêm túc và ngặt nghèo. Những điều kiện cần xét đến không chỉ là quy mô và tiềm lực tài chính của DN; mà còn bao gồm kinh nghiệm, khả năng tổ chức thi công, quản trị rủi ro, năng lực công nghệ, và đặc biệt là cam kết trách nhiệm lâu dài sau khi dự án đi vào vận hành.

Trong khi tất cả các DN nội địa đề xuất được thực hiện dự án đều chưa có kinh nghiệm, khả năng tự chủ hay học hỏi về công nghệ, quản trị… đạt mức như kỳ vọng, có thể khẳng định, phương thức tối ưu nhất cho tuyến ĐSTĐC Bắc - Nam là: đầu tư công.

Bệ đỡ cho các doanh nghiệp

Không ai phủ nhận vai trò quan trọng của DN tư nhân trong sự phát triển kinh tế - xã hội. Sự tham gia của DN tư nhân, nếu được quản lý và kiểm soát chặt chẽ, có thể mang lại sự năng động, hiệu quả và nguồn lực dồi dào cho các dự án hạ tầng, trong đó có tuyến ĐSTĐC Bắc - Nam.

Tuy nhiên, tuyến đường sắt này không đơn thuần là một dự án giao thông, mà còn là trục xương sống kết nối Bắc - Nam, có ý nghĩa chiến lược về an ninh quốc phòng, phát triển kinh tế vùng, chủ quyền công nghệ và định hình tương lai của đất nước. Việc giao phó một dự án có tầm quan trọng sống còn như vậy cho một DN chưa có kinh nghiệm thực tế, chưa có sản phẩm minh chứng cho năng lực công nghiệp đường sắt có thể tiềm ẩn những rủi ro khôn lường, thậm chí gây ra những hệ lụy lâu dài và khó khắc phục.

Hơn nữa, đây là tuyến ĐSTĐC đầu tiên, phía sau nó sẽ còn nhiều dự án khác tương tự. Để chắc chắn thành công và tôi ưu công tác quản trị dự án, Nhà nước nên nắm giữ vai trò chủ đầu tư. Cùng với đó là đấu thầu để lựa chọn các nhà thầu: tư vấn, thiết kế, thi công có năng lực và kinh nghiệm hàng đầu không chỉ trong nước mà cả quốc tế.

Dự án được thực hiện bằng vốn ngân sách, với những khoản thu lớn từ đấu giá quyền sử dụng đất dọc hành lang tuyến ĐSTĐC cũng rất cần bàn tay quản lý, thu vén chặt chẽ của bộ máy tài chính nhà nước để tránh lãng phí nguồn lực cũng như những rủi ro phát sinh. Với quỹ đất được quy hoạch làm đô thị, khu vực thương mại dịch vụ xung quanh các nhà ga; cộng với một kế hoạch tài chi tiết theo từng phân kỳ đầu tư, chắc chắn nhà nước sẽ đảm bảo được dòng vốn kiến thiết cho dự án sẵn sàng và đầy đủ hơn hẳn các DN tư nhân.

Nhưng bên cạnh đó, nếu Nhà nước làm chủ đầu tư, cũng cần mở đường cho các DN tư nhân tiếp cận dự án. DN nội địa có thể tham gia với vai trò các nhà thầu thi công, cung cấp nguyên vật liệu, linh kiện… song song với các nhà thầu quốc tế. Nói cách khác, nhà nước có thể biến dự án ĐSTĐC Bắc - Nam thành một môi trường học hỏi lớn, thiết thực, một bệ đỡ cho DN nội địa phát triển.

Qua quá trình tham gia, khi DN nội địa đã học hỏi, tích lũy được kinh nghiệm về công nghệ, quản trị dự án… sau này chúng ta hoàn toàn có thể tin tưởng giao phó cho họ những dự án ĐSTĐC khác. Đồng thời nhà nước cũng nắm rõ việc triển khai một dự án ĐSTĐC như thế nào để đưa ra những “bài thầu”, tiêu chí lựa chọn phù hợp, đảm bảo hiệu quả.

Đối với các DN nội địa, nếu lựa chọn định hướng sẽ tham gia sâu, nắm giữ vai trò chính yếu trong ngành công nghiệp đường sắt, có rất nhiều lĩnh vực có thể khai thác như: thi công xây dựng, sản xuất đầu máy, toa xe, đường ray, vận hành, bảo trì… đó đều là yếu tố then chốt và duy trì bền vững đối với ngành đường sắt.

Muốn thực sự trở thành những nhà kiến thiết trong tương lai, trước hết DN cần học hỏi, tiếp nhận chuyển giao công nghệ, chuẩn bị đội ngũ nhân lực chất lượng cao. Và “lớp học” tốt nhất để đào tạo và đảm bảo thành công cho DN chính là siêu dự án ĐSTĐC Bắc - Nam.

Chuyên gia giao thông Nguyễn Mạnh Thắng