Polyester tái chế - giải pháp xanh hay nguồn ô nhiễm mới?

Thay vì làm dịu áp lực môi trường, loại sợi này có thể đang âm thầm khuếch đại ô nhiễm vi nhựa và đặt ra dấu hỏi lớn cho chiến lược “xanh hóa” của nhiều thương hiệu toàn cầu.

Những thương hiệu bị nêu tên

Thay vì làm dịu áp lực môi trường, polyester tái chế có thể đang âm thầm khuếch đại ô nhiễm vi nhựa và đặt ra dấu hỏi lớn cho chiến lược “xanh hóa” của nhiều thương hiệu toàn cầu. Ảnh minh họa: Shutterstock

Trong vài năm trở lại đây, polyester tái chế nổi lên như lời cam kết dễ nhận diện nhất của thời trang bền vững. Các hãng thời trang như H&M, Adidas, Puma, Patagonia hay Nike lần lượt tuyên bố cắt giảm, thậm chí thay thế gần như hoàn toàn polyester nguyên sinh bằng polyester tái chế, coi đây là bước ngoặt giúp giảm rác thải nhựa và bảo vệ hành tinh. Nhiều doanh nghiệp khác cũng đặt mục tiêu hoàn tất quá trình chuyển đổi vào năm 2030.

Tuy nhiên, nghiên cứu mới do Changing Markets Foundation thực hiện, với sự tham gia của Nhóm Nghiên cứu Vi nhựa thuộc Đại học Çukurova (Thổ Nhĩ Kỳ), cho thấy bức tranh thực tế phức tạp hơn nhiều. Theo các tác giả, “kế hoạch xanh” này có thể đang đi chệch hướng.

Dữ liệu của ngành cho thấy khoảng 98% polyester tái chế hiện nay được sản xuất từ chai nhựa, chứ không phải từ rác thải dệt may. Các thương hiệu thường quảng bá đây là một mô hình “kinh tế tuần hoàn”, nơi nhựa được tái sinh thành quần áo.

Nike từng khẳng định việc sử dụng polyester tái chế từ chai nhựa giúp “giảm rác thải” khi chuyển hướng khoảng một tỷ chai mỗi năm khỏi bãi chôn lấp và hệ thống sông ngòi. Adidas cũng xem nhựa tái chế là trụ cột trong nỗ lực ngăn chặn ô nhiễm đại dương. Song nghiên cứu mới lại chỉ ra một nghịch lý đáng lo ngại: polyester tái chế phát thải vi nhựa nhiều hơn đáng kể so với polyester nguyên sinh. Trong quá trình giặt, lượng vi nhựa thải ra trung bình cao hơn 55%. Đáng chú ý, các hạt vi nhựa này còn nhỏ hơn gần 20%, khiến chúng dễ phát tán và có nguy cơ xâm nhập sâu hơn vào các hệ sinh thái.

Nghiên cứu tập trung phân tích sản phẩm của năm thương hiệu lớn gồm Adidas, H&M, Nike, SHEIN và Zara, với các mặt hàng phổ biến như áo phông, áo kiểu, váy và quần short. Kết quả cho thấy quần áo polyester của Nike gây ô nhiễm nhiều nhất, cả ở dạng nguyên sinh lẫn tái chế. Trung bình, polyester tái chế của Nike thải ra hơn 30.000 sợi vi nhựa trên mỗi gram vải - cao gấp gần bốn lần H&M và hơn bảy lần Zara.

Sản phẩm polyester tái chế của SHEIN cũng phát thải lượng vi nhựa tương đương polyester nguyên sinh. Nhóm nghiên cứu nghi ngờ rằng một số mặt hàng có thể đã bị dán nhãn sai về nguồn gốc tái chế. Trước đó, SHEIN từng bị phạt tới 40 triệu euro vì các chương trình giảm giá giả mạo và những tuyên bố gây hiểu lầm về môi trường.

Doanh nghiệp nói gì?

Polyester tái chế phát thải vi nhựa nhiều hơn đáng kể so với polyester nguyên sinh. Ảnh minh họa: changingmarkets.org

Theo bà Urska Trunk, đại diện Changing Markets Foundation, ngành thời trang đang tiếp thị polyester tái chế như một giải pháp xanh, trong khi thực tế lại làm trầm trọng thêm ô nhiễm vi nhựa. Bà gọi đây là “tấm bình phong bền vững”, che giấu sự lệ thuộc ngày càng sâu vào vật liệu tổng hợp.

Theo bà, những điều chỉnh nhỏ về thiết kế hay quy trình sản xuất là chưa đủ. Ngành thời trang cần lộ trình giảm dần, tiến tới loại bỏ sợi tổng hợp, đồng thời chấm dứt việc biến chai nhựa thành quần áo có vòng đời ngắn.

Sau khi báo cáo được công bố, Euronews Green đã liên hệ với cả năm công ty được nêu tên. H&M cho biết họ hoan nghênh các nghiên cứu nhằm thúc đẩy ngành thời trang phát triển bền vững hơn, đồng thời thừa nhận mối lo ngại về sợi vi mô. Tập đoàn này cho biết đang tập trung cải tiến quy trình sản xuất, phát triển vải ít rụng sợi hơn, đầu tư vào công nghệ tái sử dụng, tái chế và hỗ trợ phát triển bộ lọc máy giặt.

H&M cho biết polyester hiện chiếm khoảng 22% tổng nguyên liệu của hãng, trong khi cotton vẫn là vật liệu chủ đạo. Theo doanh nghiệp này, ngành thời trang vẫn cần vật liệu tổng hợp để đảm bảo tính năng sản phẩm, và mọi loại sợi đều có tác động môi trường nhất định. Do đó, giải pháp nằm ở đổi mới công nghệ, thay vì loại bỏ hoàn toàn một vật liệu.

Trong khi đó, Adidas bảo vệ việc sử dụng polyester tái chế, cho rằng vật liệu này có dấu chân carbon thấp hơn đáng kể so với polyester nguyên sinh. Doanh nghiệp dẫn các nghiên cứu khoa học cho thấy không có khác biệt rõ rệt giữa sợi tái chế và sợi mới về mức độ phát thải vi sợi, nhấn mạnh hiện tượng rụng sợi phụ thuộc vào nhiều yếu tố như cấu trúc sợi, công nghệ nhuộm, lớp phủ và thiết kế vật liệu. Còn SHEIN khẳng định các sản phẩm của hãng được mô tả chính xác nhờ hệ thống truy xuất nguồn gốc, cho phép theo dõi và xác minh vật liệu trong suốt quá trình sản xuất. Doanh nghiệp này cho biết việc phát thải vi sợi là thách thức chung của toàn ngành. Zara và Nike chưa đưa ra phản hồi ngay lập tức trước yêu cầu bình luận.

Vân Anh (TTXVN)