Quân bài bí mật cứu vãn cuộc chiến thuế quan

Một phán quyết 6-3 của Tòa án Tối cao Mỹ vừa tạo ra cú hãm mạnh đối với chương trình nghị sự kinh tế của Tổng thống Mỹ Donald Trump, khi bác bỏ loạt thuế quan khẩn cấp quy mô lớn mà Nhà Trắng áp đặt.

Quyết định này không chỉ làm rung chuyển chính sách thương mại của chính quyền mà còn có thể định hình lại cán cân quyền lực giữa quyền lực hành pháp và tư pháp Mỹ. Thay vì khép lại tranh cãi, phán quyết lại mở ra một chương mới trong “vở kịch” thuế quan kéo dài của Nhà Trắng, theo AP.

Quyết định của Tòa có khả năng khiến tình trạng hỗn loạn trong thương mại quốc tế tiếp diễn cho đến kỳ bầu cử giữa nhiệm kỳ, khi quyền kiểm soát Hạ viện và Thượng viện sẽ được định đoạt.

Vẫn còn nhiều câu hỏi chưa có lời giải: sau khi đã có động thái đáp trả đầu tiên bằng việc nâng thuế lên 15% trong khuôn khổ quyền hạn 150 ngày theo luật thương mại, ông Trump sẽ đi nước cờ tiếp theo ra sao? Và khoảng 175 tỷ USD tiền thuế nhập khẩu bị Tòa bác bỏ liệu có được hoàn trả?

Thất bại lớn đầu tiên

Kể từ khi trở lại nắm quyền, ông Trump đã theo đuổi chiến lược thuế quan quyết liệt, coi đây là công cụ trung tâm để tái cân bằng thương mại, gây sức ép với đối tác và thúc đẩy sản xuất nội địa. Trong nhiều vụ kiện trước đó, Tòa án Tối cao với đa số bảo thủ thường xuyên đưa ra các phán quyết có lợi cho tổng thống, từ nhập cư đến tổ chức bộ máy hành pháp.

Nhưng lần này, cục diện đã khác.

Trong bản ý kiến dài 21 trang, Chánh án John Roberts cảnh báo chính quyền đã tìm cách mở rộng “mang tính chuyển đổi” quyền lực của tổng thống đối với chính sách thuế quan, vượt ra ngoài phạm vi mà Quốc hội cho phép.

Theo Tòa, đạo luật tình trạng khẩn cấp mà Nhà Trắng viện dẫn không trao thẩm quyền đủ rõ ràng để áp đặt các mức thuế toàn cầu với quy mô sâu rộng như vậy.

Đáng chú ý, hai thẩm phán do chính ông Trump bổ nhiệm - Neil Gorsuch và Amy Coney Barrett - đã bỏ phiếu cùng phe đa số bác bỏ chính sách. Điều này đánh dấu thất bại lớn đầu tiên của ông Trump trong một vụ xét xử toàn diện về nội dung kể từ khi ông quay lại Nhà Trắng.

Ông Trump chỉ trích phán quyết của Tòa án Tối cao trong cuộc họp báo ngày 20/2 tại Nhà Trắng (Mỹ). Ảnh: New York Times.

Phán quyết lần này còn làm nổi bật tranh luận pháp lý xoay quanh học thuyết “câu hỏi lớn” - nguyên tắc cho rằng trong các vấn đề có tầm quan trọng chính trị hoặc kinh tế lớn, hành pháp phải có ủy quyền rõ ràng từ Quốc hội, CNN bình luận.

Trước đây, phe đa số bảo thủ từng sử dụng học thuyết này để chặn một số chính sách của chính quyền tiền nhiệm. Lần này, một số thẩm phán bảo thủ sẵn sàng áp dụng chính nguyên tắc đó để bác bỏ thuế quan của ông Trump.

Trong khi đó, Thẩm phán Brett Kavanaugh cùng Clarence Thomas và Samuel Alito cho rằng tổng thống có thể đã “chọn nhầm điều khoản pháp lý”, hàm ý vẫn còn những công cụ khác cho phép áp thuế.

Ở chiều ngược lại, Thẩm phán Elena Kagan đồng ý bác thuế nhưng không muốn dựa vào học thuyết “câu hỏi lớn”, nhấn mạnh rằng chỉ riêng việc thiếu thẩm quyền theo luật định đã đủ để vô hiệu hóa chính sách.

Sự chia rẽ này cho thấy Tòa án Tối cao vẫn đang định hình ranh giới áp dụng học thuyết, và các phán quyết trong tương lai có thể tiếp tục làm rõ hoặc làm phức tạp giới hạn quyền lực tổng thống.

Phản ứng gần như ngay lập tức từ Nhà Trắng cho thấy ông Trump không có ý định lùi bước. Chỉ vài giờ sau phán quyết, chính quyền thông báo sẽ khôi phục mức thuế 10% đối với toàn bộ hàng hóa nhập khẩu dựa trên Mục 122 của Đạo luật Thương mại năm 1974 - một cơ sở pháp lý khác với đạo luật khẩn cấp vừa bị Tòa bác bỏ.

Đến ngày hôm sau, ông Trump tuyên bố nâng mức thuế này lên 15%, tức trần tối đa mà điều khoản trên cho phép trong thời hạn 150 ngày.

Trong một thông điệp trên mạng xã hội, tổng thống nói mức 15% là “hoàn toàn được phép và đã qua kiểm nghiệm pháp lý”, đồng thời khẳng định sẽ tiếp tục sử dụng mọi công cụ sẵn có để duy trì sức ép thương mại. Động thái này cho thấy dù mất “lá bài” khẩn cấp, Nhà Trắng vẫn đang tìm cách dựng lại hàng rào thuế quan bằng những con đường pháp lý khác.

Rạn nứt nội bộ trước bầu cử giữa nhiệm kỳ

Phán quyết không chỉ là vấn đề pháp lý thuần túy. Nó đặt ra bài toán chính trị khó xử cho Nhà Trắng và đảng Cộng hòa.

Trong thời gian qua, chính sách thuế quan đã vấp phải sự hoài nghi của một bộ phận nghị sĩ Cộng hòa, đặc biệt khi các cuộc thăm dò cho thấy đa số người Mỹ lo ngại thuế nhập khẩu sẽ đẩy giá hàng hóa tăng cao.

Nếu muốn gia hạn hoặc củng cố các mức thuế mới theo những cơ sở pháp lý khác, chẳng hạn theo Mục 122 của luật thương mại với thời hạn 150 ngày, tổng thống có thể cần sự ủng hộ của Quốc hội.

Điều đó đồng nghĩa các nghị sĩ Cộng hòa phải bỏ phiếu cho thuế nhập khẩu trong năm bầu cử, một quyết định nhạy cảm khi cử tri vẫn còn chịu áp lực chi phí sinh hoạt.

Trong nhiệm kỳ hai của ông Trump, ít nhất 7 thượng nghị sĩ Cộng hòa đã công khai hoặc kín đáo bày tỏ lo ngại. Đầu tháng này, 6 nghị sĩ Cộng hòa tại Hạ viện còn cùng phe Dân chủ bỏ phiếu ủng hộ một nghị quyết phản đối thuế quan đối với Canada.

Thượng nghị sĩ kỳ cựu của đảng Cộng hòa Mitch McConnell hoan nghênh phán quyết của Tòa án Mỹ. Ảnh: Reuters.

Thượng nghị sĩ bang Kentucky Mitch McConnell gọi việc tổng thống tìm cách bỏ qua Quốc hội để áp thuế là “phi pháp”, đồng thời hoan nghênh phán quyết của Tòa án Tối cao. Cựu Phó tổng thống Mike Pence, người từng phục vụ trong nhiệm kỳ đầu của ông Trump, cũng lên tiếng ủng hộ phán quyết.

Ông viết trên mạng xã hội: “Gia đình và doanh nghiệp Mỹ mới là bên trả thuế quan Mỹ, chứ không phải các quốc gia nước ngoài. Với quyết định này, họ có thể thở phào nhẹ nhõm”.

Ở phía đối lập, Thống đốc California Gavin Newsom yêu cầu hoàn trả ngay lập tức các khoản thuế bị cho là trái luật.

Giới quan sát cho rằng bài phát biểu Thông điệp Liên bang sắp tới sẽ là cơ hội để ông Trump tái định vị thông điệp kinh tế, đặc biệt khi ông từng nhiều lần khẳng định “thuế quan là khác biệt giữa thịnh vượng và suy thoái”.

Những quân bài còn lại

Một trong những hệ lụy lớn nhất của phán quyết là câu hỏi: số tiền thuế đã thu sẽ được xử lý ra sao?

Hàng loạt doanh nghiệp đã chủ động nộp đơn kiện nhằm bảo toàn quyền đòi hoàn tiền nếu Tòa bác bỏ chính sách. Trong ý kiến phản đối, Thẩm phán Kavanaugh thừa nhận chính phủ liên bang “có thể phải hoàn trả hàng tỷ USD” cho các công ty đã nộp thuế, dù nhiều doanh nghiệp có thể đã chuyển phần chi phí này sang người tiêu dùng.

Tuy nhiên, Tòa án Tối cao không đưa ra hướng dẫn cụ thể về quy trình hoàn tiền, đồng nghĩa vụ việc sẽ quay lại các tòa cấp dưới. Các chuyên gia dự báo đây có thể là một “mớ hỗn độn” về thủ tục, kéo dài nhiều tháng, thậm chí nhiều năm.

Một khả năng khác là mở kênh hành chính để doanh nghiệp nộp “kháng nghị hành chính” - cơ chế từng được sử dụng trong một vụ thuế bảo trì cảng nhiều thập niên trước. Dù vậy, tiến trình này được đánh giá là phức tạp và tốn thời gian.

Tại cuộc họp báo chỉ vài giờ sau phán quyết, tổng thống phản ứng gay gắt, gọi quyết định là “nỗi ô nhục” và công kích các thẩm phán đã chống lại mình. Ông tuyên bố sẽ sử dụng “các lựa chọn thay thế tuyệt vời” để tiếp tục áp thuế.

Ông Trump ám chỉ không hoàn thuế sau phán quyết Tòa Tối cao Chỉ trích Tòa án Tối cao vì bác bỏ các mức thuế quan được tuyên bố trong "Ngày Chiến thắng", ông Trump phát tín hiệu không có kế hoạch hoàn trả khoản thuế đã thu, mở ra nguy cơ tranh chấp pháp lý kéo dài.

Các đạo luật thương mại khác trao cho tổng thống quyền áp thuế trong những hoàn cảnh nhất định, song thường yêu cầu điều tra trước khi triển khai và có giới hạn thời gian, phạm vi.

Ngoài áp thuế theo Mục 122 của Đạo luật Thương mại năm 1974 như công bố ngày 20/2, chính quyền có thể mở điều tra theo Mục 301 về các hành vi thương mại không công bằng, từ đó làm cơ sở cho các mức thuế bổ sung.

Các lựa chọn khác bao gồm Mục 338 của Đạo luật Thuế quan năm 1930 - cho phép áp thuế lên tới 50% với các quốc gia gây tổn hại tới thương mại Mỹ. Hoặc tổng thống có thể đề nghị Quốc hội thông qua một gói thuế quan mới, thậm chí ban hành luật mở rộng thẩm quyền hành pháp. Cũng có thể là sự kết hợp của nhiều phương án, theo New York Times.

Giới phân tích cho rằng, thay vì dựa vào một cơ sở pháp lý rộng và linh hoạt như trước, Nhà Trắng có thể phải chấp nhận cách tiếp cận “từng bước”, vừa đàm phán, vừa điều tra, vừa tìm kiếm sự ủng hộ từ Quốc hội. Điều này có thể làm chậm lại nhịp độ áp thuế, nhưng cũng buộc chính quyền phải xây dựng nền tảng pháp lý vững chắc hơn.

Trong bối cảnh ông Trump từng nhiều lần chỉ trích hệ thống tòa án và thậm chí công kích cá nhân các thẩm phán, phán quyết lần này gửi đi một thông điệp rõ ràng: dù trao cho tổng thống quyền lực đáng kể trong lĩnh vực đối ngoại và thương mại, Hiến pháp vẫn đặt ra ranh giới.

Dẫu vậy, câu trả lời còn phụ thuộc vào những vụ kiện sắp tới: từ quyền công dân theo nơi sinh đến cấu trúc các cơ quan độc lập. Nhưng ít nhất trong hồ sơ thuế quan khẩn cấp, Tòa đã khẳng định vai trò kiểm soát quyền lực của mình.

Với ông Trump, trận chiến chưa kết thúc. Nó chỉ chuyển từ một điều khoản luật sang một mặt trận pháp lý và chính trị mới - nơi mỗi quyết định không chỉ được cân đo bằng điều khoản hiến định, mà còn bằng lá phiếu của cử tri trong mùa bầu cử đang đến gần.

Phương Linh