Quân đội Mỹ triển khai dự án lò phản ứng hạt nhân cỡ nhỏ trị giá 2,2 tỉ USD tại 5 căn cứ

Cuối tháng 8 vừa qua, Lục quân Mỹ đã chính thức trao gói hợp đồng trị giá 2,2 tỉ USD cho 5 doanh nghiệp nhằm lắp đặt các lò phản ứng hạt nhân module cỡ nhỏ (SMR) tại 5 căn cứ quân sự trọng yếu trong nước. Dự án mang tên Janus đặt hạn chót hoàn thành trước ngày 30/9/2028 tại Fort Bragg, Fort Campbell, Fort Hood, Fort Benning và Fort Drum. Đây là bước đi chiến lược nhằm cô lập các căn cứ quân sự khỏi hệ thống lưới điện dân sự, bảo đảm an toàn hạ tầng tác chiến trong bối cảnh chiến tranh công nghệ cao.

Chiến lược tự chủ năng lượng cho hạ tầng quân sự

Chương trình Janus bắt nguồn từ Sắc lệnh 14299 được Tổng thống Donald Trump ký vào tháng 5/2025. Văn bản này yêu cầu Bộ trưởng Lục quân thiết lập chương trình sử dụng năng lượng hạt nhân tại các căn cứ nội địa, đồng thời chỉ đạo Bộ Năng lượng giải phóng tối thiểu 20 tấn uranium làm giàu thấp nồng độ cao (HALEU) – loại nhiên liệu đặc thù vốn khan hiếm trên thị trường tư nhân.

Nhằm đẩy nhanh tiến độ, quy trình cấp phép của Ủy ban Điều tiết Hạt nhân Mỹ cũng được rút ngắn xuống còn 18 tháng thay vì kéo dài nhiều năm như trước. Bên cạnh đó, định hướng nâng công suất điện hạt nhân quốc gia lên 400 gigawatt vào năm 2050 của chính quyền Tổng thống Donald Trump (tăng 50% so với thời Tổng thống Joe Biden) phục vụ các trung tâm dữ liệu trí tuệ nhân tạo (AI) đã tạo động lực hạ tầng thúc đẩy ứng dụng quân sự phát triển song song.

Minh họa về một lò phản ứng hạt nhân cỡ nhỏ. Ảnh: NuScale

Đáng chú ý, lý do trọng tâm của dự án là giảm thiểu nguy cơ gián đoạn nguồn cấp điện tác chiến. Phó trợ lý Bộ trưởng Lục quân phụ trách năng lượng Jeff Waksman cảnh báo lưới điện nội địa có nguy cơ cao bị tổn thương hoặc vô hiệu hóa trong các kịch bản xung đột. Cùng với Lục quân, Không quân Mỹ cũng đang vận hành chương trình ANPI song song với 3 công ty tại 3 căn cứ, thể hiện bước chuyển dịch học thuyết năng lượng toàn diện của quân đội Mỹ.

Bài học từ những sự cố lò phản ứng hạt nhân trong quá khứ

Việc đưa lò phản ứng hạt nhân vào căn cứ quân sự từng được Lục quân Mỹ thử nghiệm từ thế kỷ trước nhưng đã gặp nhiều trở ngại kỹ thuật nghiêm trọng. Năm 1960, lò phản ứng PM-2A được triển khai tại căn cứ Camp Century ở Greenland và vận hành ổn định trong 2 năm đầu tiên trước khi phát sinh lỗi rò rỉ neutron.

Lò phản ứng hạt nhân cỡ nhỏ PM-2A ở Greenland. Ảnh: US. Army

Trước sự cố rò rỉ phóng xạ tại PM-2A, binh sĩ từng phải dùng tấm chắn chì tự chế và thùng phuy chứa băng trộn mùn cưa để hạn chế phơi nhiễm, dẫn đến nước làm mát ngấm đồng vị phóng xạ vào băng tích tụ nhiều năm. Cùng giai đoạn đó, lò SL-1 tại Idaho phát nổ khi tiếp nhiên liệu khiến 3 người thiệt mạng, lò PM-3A ở Nam Cực ghi nhận 438 sự cố trong 10 năm, và lò SM-1 tại Fort Belvoir tốn tới 68 triệu USD chi phí xử lý sau khi chỉ tiêu tốn 2 triệu USD xây dựng. Những rủi ro này đã khiến quân đội Mỹ dừng các chương trình lò hạt nhân di động vào cuối thập niên 1960.

Cân bằng giữa an ninh tác chiến và rủi ro kỹ thuật

Để khắc phục các hạn chế cũ, các lò phản ứng trong chương trình Janus được thiết kế theo dạng module lắp ráp sẵn tại nhà máy, sử dụng nhiên liệu HALEU thay vì uranium làm giàu cao và sẽ do nhà thầu chuyên trách vận hành thay vì giao cho binh sĩ trực tiếp điều khiển.

Tuy vậy, các chuyên gia an ninh vẫn chỉ ra những thách thức đáng kể. Alan Kuperman, điều phối viên Dự án Ngăn ngừa Phổ biến Vũ khí Hạt nhân tại Đại học Texas ở Austin, nhấn mạnh nguy cơ phát tán phóng xạ nếu lò phản ứng bị vũ khí dẫn đường chính xác tấn công. Ngoài ra, Chủ tịch Partnership for Global Security Kenneth Luongo lưu ý rằng Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) không có thẩm quyền giám sát đối với các lò phản ứng phục vụ mục đích quân sự.

Bất chấp các quan ngại an toàn, giới chức quốc phòng Mỹ đánh giá nhu cầu duy trì nguồn điện ổn định cho hệ thống cảnh giới, chỉ huy kiểm soát, tác chiến điện tử và AI mang tính sống còn. Đối với Lầu Năm Góc, nguy cơ tê liệt các hệ thống vũ khí hiện đại do mất điện lưới được coi là tổn thất lớn hơn so với rủi ro kỹ thuật từ các lò phản ứng hạt nhân cỡ nhỏ.