Quan hệ Mỹ-Trung: Từ nghịch lý AI đến cạnh tranh có quản trị

Cạnh tranh giữa Mỹ và Trung Quốc trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI) được cho là một lực cản mới đối với nỗ lực hàn gắn quan hệ song phương. (Nguồn: China-US Focus)

Theo lời mời của Tổng thống Mỹ Donald Trump, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình sẽ đến thăm Mỹ từ ngày 23-25/9, sau vòng đàm phán kinh tế tại New York giữa Phó Thủ tướng Trung Quốc Hà Lập Phong và hai quan chức Mỹ là Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent và Đại diện Thương mại Jamieson Greer ngày 20/9.

Đáng chú ý, hai bên đã thảo luận về một cơ chế thông báo các sự cố AI nghiêm trọng liên quan đến an ninh quốc gia, trong khi Bắc Kinh cũng thúc đẩy các cơ chế giám sát và ứng phó rủi ro AI.

Bởi vậy, cuộc họp thượng đỉnh ngày 24/9 sắp tới không chỉ được xem là nỗ lực duy trì ổn định chiến lược, mà còn cho thấy một bài toán mới: Làm thế nào để hai cường quốc tiếp tục “so găng” mà không để cạnh tranh công nghệ vượt khỏi tầm kiểm soát.

Ổn định chiến lược mong manh

Về cơ bản, trước sự phụ thuộc lẫn nhau sâu sắc được hình thành qua nhiều thập niên, Mỹ và Trung Quốc cho đến thời điểm hiện tại vẫn cần cùng nhau duy trì các cơ chế đối thoại để theo đuổi những mục tiêu chung và riêng, dù cạnh tranh chiến lược chưa hề giảm.

Đặc biệt, trong lĩnh vực công nghệ, hai cường quốc vừa gia tăng cạnh tranh, vừa bắt đầu tìm kiếm những cơ chế quản trị rủi ro mới. Còn trong lĩnh vực kinh tế và thương mại, cả Washington và Bắc Kinh đều có những động thái nhằm tránh quay trở lại vòng xoáy thuế quan.

Tuy nhiên, theo AP News, việc thực hiện các cam kết thương mại trước đây vẫn chưa đồng đều, với một số điểm nghẽn liên quan đến nông sản, máy bay Boeing và đầu tư, trong khi những bất đồng về an ninh quốc gia tiếp tục chi phối quan hệ song phương.

Vì vậy, cuộc gặp vừa qua tại New York và các cuộc đàm phán tiếp theo tại Washington cho thấy thương mại vẫn là một trong những lĩnh vực chủ chốt nhất trong quá trình ổn định quan hệ, đồng thời mở ra khả năng hình thành một chu kỳ đàm phán mới.

Tuy nhiên, ổn định thương mại không đồng nghĩa với việc cạnh tranh kinh tế sẽ sớm kết thúc. Ngược lại, sự đan xen giữa kinh tế, công nghệ và an ninh đang đặt ra nhu cầu quản trị những rủi ro chiến lược rộng lớn hơn. Theo Reuters, chương trình nghị sự của cuộc gặp ngày 24/9 bao gồm thương mại, tình hình Iran và Trung Đông, cùng với AI – một trong những lĩnh vực đang nổi lên trong cạnh tranh Mỹ-Trung.

Nhìn chung, giới quan sát đánh giá, cả Washington và Bắc Kinh đều có lợi ích trong việc ngăn cạnh tranh chuyển thành khủng hoảng ngoài ý muốn. Hai bên có thể tiếp tục cạnh tranh gay gắt, áp dụng các biện pháp kiểm soát công nghệ và bảo vệ lợi thế chiến lược, nhưng đồng thời phải xây dựng những “lan can” để cuộc cạnh tranh không vượt khỏi ranh giới an toàn.

AI: Biến số an ninh chiến lược

Không còn là bài toán thương mại đơn thuần, AI đang nổi lên như một lĩnh vực nơi cạnh tranh chiến lược và quản trị rủi ro đan xen, tạo nên một tầng nấc mới trong cạnh tranh Mỹ-Trung. Cả hai nền kinh tế lớn nhất thế giới đều đang nỗ lực giành lợi thế trong ngành công nghệ, vốn được xem là có khả năng định hình nền kinh tế và cán cân quyền lực toàn cầu.

Về cơ bản, hai bên vẫn cạnh tranh để duy trì lợi thế trên lĩnh vực AI. Tuyên bố “chỉ có một người chiến thắng” của Tổng thống Trump vào tháng 12 năm ngoái phản ánh cách Washington nhìn nhận AI không chỉ như một ngành công nghệ, mà còn như một biến số của cạnh tranh quyền lực.

Sự hiện diện ngày càng rõ của giới tinh hoa công nghệ tại các cuộc tiếp xúc cấp cao cũng cho thấy Big Tech không còn đứng ngoài chính sách, mà đang trở thành một thành tố trong việc định hình lợi ích và ranh giới chiến lược giữa hai cường quốc.

Trong khi đó, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình từng mô tả việc đẩy nhanh phát triển AI thế hệ tiếp theo là một “đòn bẩy chiến lược quan trọng” để giành thế chủ động trong cạnh tranh công nghệ toàn cầu. Tại Hội nghị AI thế giới tháng 7 vừa qua, nhà lãnh đạo Trung Quốc tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu phát triển AI an toàn, xây dựng hệ thống cảnh báo và ứng phó khẩn cấp, đồng thời bảo đảm AI nằm dưới sự kiểm soát của con người.

Cuộc hội ngộ lần thứ hai trong năm 2026 giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình được cho là sẽ diễn ra trong một nghịch lý. (Nguồn: New York Times)

Tuy nhiên, nghịch lý mới đang xuất hiện: cạnh tranh càng gay gắt, nhu cầu quản trị rủi ro càng trở nên cấp thiết. Ngày 20/9, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent và Phó Thủ tướng Trung Quốc Hà Lập Phong đã thảo luận về việc thiết lập cơ chế để hai nước thông báo cho nhau về các sự cố AI nghiêm trọng liên quan đến an ninh quốc gia.

Theo Reuters, cơ chế này hướng tới tăng cường minh bạch và duy trì đối thoại song phương về AI. Đáng chú ý, Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer cho biết, các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đối với chip AI tiên tiến không nằm trong cơ chế này, cho thấy Washington vẫn tách biệt giữa quản trị rủi ro và cạnh tranh công nghệ.

Về phía Trung Quốc, Bắc Kinh cũng thúc đẩy các quy định về an toàn, giám sát, cảnh báo sớm và ứng phó khẩn cấp, đồng thời công bố khung an toàn AI 3.0. Dù cách tiếp cận của hai bên còn khác biệt, cả hai nước được cho là đang gặp nhau ở một nhận thức tối thiểu: AI tạo ra những rủi ro mà cạnh tranh đơn thuần không thể tự giải quyết.

Bởi vậy, ngoại giao thượng đỉnh lần này không chỉ nhằm tìm tiếng nói chung về công nghệ, mà còn đặt ra yêu cầu xây dựng một “cơ chế an toàn” để cạnh tranh AI không biến thành những tính toán sai lầm có thể vượt khỏi tầm kiểm soát.

Từ hàn gắn sang quản trị đối đầu

Không khó để nhận ra, triển vọng thực chất của quan hệ Mỹ-Trung không nằm ở việc tái lập một quan hệ nồng ấm, mà ở khả năng thiết lập những quy tắc để cuộc cạnh tranh giữa hai cường quốc trong thế kỷ XXI không leo thang ngoài ý muốn.

Tương tự như cuộc gặp gần nhất trong năm, khó có cơ sở để kỳ vọng quan hệ Mỹ-Trung sẽ sớm trở lại trạng thái “bình thường mới” khi những khác biệt sâu sắc vẫn tồn tại trong cạnh tranh công nghệ, an ninh chuỗi cung ứng, khoáng sản thiết yếu, an ninh kinh tế và đặc biệt là sự thiếu tin cậy chiến lược. Hai bên có thể đạt được những bước tiến trong một số lĩnh vực, nhưng những cạnh tranh mang tính nền tảng vẫn khó có thể được giải quyết trong ngắn hạn.

Tuy nhiên, sự phụ thuộc sâu sắc trên nhiều phương diện tạo thêm những động lực để hai nước tránh một kịch bản đối đầu toàn diện. Thay vào đó, hai nước đang duy trì và từng bước khôi phục các kênh đối thoại, từ thương mại, khoáng sản thiết yếu đến AI, nhằm tạo ra những cơ chế ổn định chiến lược trong cạnh tranh.

Đặc biệt, AI có thể mở ra một dạng “hợp tác chức năng” mới, theo đó không xuất phát từ sự tin tưởng lẫn nhau, mà từ nhận thức rằng không bên nào có thể chấp nhận những rủi ro không kiểm soát do chính cuộc cạnh tranh công nghệ tạo ra.

Vì vậy, ngay cả khi cuộc gặp thượng đỉnh ngày 24/9 tới không mang lại một thỏa thuận lớn, việc thiết lập các cơ chế đối thoại và kiểm soát rủi ro vẫn có thể trở thành một kết quả đáng chú ý.

Triển vọng thực tế của quan hệ Mỹ-Trung Quốc vì thế nằm ở một mô hình cạnh tranh đa tầng: vừa cạnh tranh để bảo vệ lợi thế chiến lược, vừa duy trì đối thoại, đồng thời xây dựng các cơ chế kiểm soát những rủi ro có thể phát sinh. Mô hình này không làm dịu đi sự cạnh tranh, nhưng có thể khiến các động thái của hai bên trở nên dễ dự đoán hơn và giảm nguy cơ cạnh tranh chuyển thành khủng hoảng.

Nhìn chung, thước đo thành công của cuộc gặp lần này không nhất thiết nằm ở một thỏa thuận lớn hay sự trở lại của một “kỷ nguyên hòa hoãn”. Giá trị của cuộc gặp sẽ nằm ở khả năng Washington và Bắc Kinh xây dựng những cơ chế đủ tin cậy để cạnh tranh mà không rơi vào vòng xoáy leo thang ngoài ý muốn.

Khi đó, AI cho thấy rõ nhất nghịch lý vừa là chiến trường mới của cạnh tranh công nghệ, vừa có thể trở thành lĩnh vực buộc hai cường quốc phải cùng thiết lập những giới hạn cho cuộc cạnh tranh.

Nếu đạt được điều đó, triển vọng quan hệ Mỹ-Trung sau ngày 24/9 không phải là hàn gắn, mà là một trạng thái “cạnh tranh có quản trị” – thực tế hơn và có khả năng duy trì hơn so với kỳ vọng hòa giải.