Quản lý gia sản: Vượt qua mặc định 'không ai giàu ba họ'

Một hệ thống quản trị gia sản chuyên nghiệp là nền tảng để gìn giữ cơ nghiệp và duy trì sự thịnh vượng qua nhiều thế hệ. (Ảnh: PL)

Tròn bốn thập kỷ kể từ khi Việt Nam bắt đầu công cuộc Đổi mới năm 1986, từ nguồn lực ban đầu ít ỏi, một thế hệ doanh nhân đã gây dựng nên những doanh nghiệp lớn, đóng góp vào sự phát triển kinh tế và tích lũy khối tài sản đáng kể.

Giờ đây, khi những người sáng lập dần bước vào giai đoạn chuyển giao, họ phải đối diện với một thử thách khác: làm thế nào để cơ nghiệp được gây dựng bằng tâm huyết và nỗ lực của cả một đời người tiếp tục được gìn giữ, phát triển qua các thế hệ?

GIỚI HẠN CỦA MÔ HÌNH QUẢN TRỊ DỰA VÀO NGƯỜI SÁNG LẬP

Người Việt có thành ngữ “Không ai giàu ba họ, không ai khó ba đời”. Người Trung Quốc cũng có câu “Phú bất quá tam đại”. Ở Mỹ và Anh, hình ảnh chiếc áo của người lao động hay đôi guốc gỗ cũng được dùng để nói về một sản nghiệp khó trường tồn quá ba thế hệ.

Dù khác biệt về ngôn ngữ và văn hóa, các gia đình giàu có trên khắp thế giới vẫn chia sẻ một nỗi lo chung: tạo dựng sản nghiệp đã khó, duy trì sự thịnh vượng qua nhiều thế hệ càng gian nan. 

Từ thực tiễn cung cấp dịch vụ tài chính tại Việt Nam, ông Trần Việt Hưng, Phó Tổng Giám đốc phụ trách Ban điều hành Công ty Chứng khoán Vietcombank (VCBS), nhận định số lượng khách hàng có tài sản lớn đang tăng nhanh, trong khi thế hệ doanh nhân đầu tiên bước vào giai đoạn chuyển giao. Phần lớn tài sản của nhóm này gắn với doanh nghiệp và bất động sản, khiến nhu cầu không còn dừng ở việc tìm kiếm kênh đầu tư sinh lời.

“Khi tài sản đạt đến một quy mô nhất định, câu hỏi của khách hàng chuyển sang giữ thế nào, phát triển thế nào và trao lại thế nào. Ba nhu cầu này phải nằm trong cùng một chiến lược, vì một quyết định thường tác động cả ba. Chẳng hạn, việc thoái bớt cổ phần tại doanh nghiệp gia đình vừa là bài toán giảm rủi ro, vừa liên quan đến thuế, dòng tiền và người kế nhiệm”, ông Hưng nói với VnEconomy.

Theo TS. Nguyễn Xuân Hải, Phó Trưởng đại diện Đại học Hong Kong tại Việt Nam, khi tài sản tập trung trong tay người sáng lập, nhiều vấn đề có thể được giải quyết bằng kinh nghiệm, uy tín và quyền quyết định của người đó. 

Tuy nhiên, khi gia sản được chuyển giao cho nhiều người thừa kế, có thể sinh sống ở những quốc gia và theo đuổi những con đường sự nghiệp khác nhau, cách quản trị dựa vào một cá nhân bắt đầu bộc lộ giới hạn.

Khoảng trống trong việc chuẩn bị người kế thừa xuất hiện ngay cả ở những gia đình sở hữu khối tài sản lớn. Theo UBS Global Family Office Report 2026, khảo sát 307 văn phòng quản lý gia sản gia đình (family office) tại hơn 30 thị trường cho thấy 68% có quy trình chính thức để đo lường hiệu quả tài chính, trong khi chỉ 27% có quy trình đào tạo hoặc chuẩn bị thế hệ kế tiếp một cách có tổ chức.

Các chuyên gia nêu trên đều cho rằng việc quản lý gia sản phải bắt đầu từ nhu cầu và những vấn đề thực tế của từng gia đình, thay vì lựa chọn sản phẩm đầu tư hay công cụ quản lý trước khi xác định rõ mục tiêu.

Theo ông Hưng, trước hết, khách hàng cần có bức tranh tổng thể về tài sản và lượng hóa mục tiêu cho từng giai đoạn. Trên cơ sở đó, gia đình và đơn vị tư vấn mới thống nhất chính sách đầu tư làm kim chỉ nam cho các quyết định tiếp theo.

Ở góc độ quản trị, TS. Nguyễn Xuân Hải cho rằng cần xác định mục đích của gia sản, làm rõ quyền sở hữu và quyền kiểm soát, thống nhất cơ chế quản trị và chuyển giao trước khi lựa chọn cấu trúc pháp lý, tổ chức cung cấp dịch vụ hay sản phẩm đầu tư.

Bởi theo ông Hải, trình tự trên sẽ giúp giải quyết những câu hỏi căn bản: ai có quyền quyết định, ai được hưởng lợi và những bất đồng giữa các thành viên sẽ được xử lý như thế nào? 

BẢO TOÀN, PHÁT TRIỂN VÀ CHUYỂN GIAO GIA SẢN

Trước khi tính đến việc gia tăng hay chuyển giao gia sản, bảo toàn khối tài sản đã gây dựng là yêu cầu tiên quyết. Và, trọng tâm của mục tiêu này là từng bước giảm mức độ tập trung tài sản và bảo đảm thanh khoản.

TS. Nguyễn Xuân Hải cho rằng, để bảo toàn gia sản, cần xem xét toàn bộ bảng cân đối của gia đình, bao gồm doanh nghiệp, các khoản đầu tư, nợ vay và nghĩa vụ bảo lãnh. Bởi sở hữu nhiều tài sản không đồng nghĩa với rủi ro được phân tán. Chẳng hạn, một gia đình sở hữu doanh nghiệp bất động sản, nhiều nhà đất và trái phiếu của các doanh nghiệp cùng ngành, dù có nhiều khoản đầu tư khác nhau, vẫn có thể chịu rủi ro tập trung vào cùng một chu kỳ thị trường.

Bên cạnh đó, bảo toàn gia sản còn đòi hỏi kế hoạch thanh khoản. Ông Hải dẫn trường hợp gia đình cố Chủ tịch Samsung Lee Kun-hee tại Hàn Quốc. Năm 2021, gia đình này công bố nghĩa vụ thuế thừa kế hơn 12.000 tỷ won và kế hoạch thanh toán thành 6 đợt trong 5 năm. Dù đây là trường hợp chịu sự điều chỉnh của pháp luật Hàn Quốc, bài học được ông Hải rút ra là ngay cả một khối tài sản rất lớn cũng cần có kế hoạch tiền mặt cụ thể để đáp ứng các nghĩa vụ tài chính khi chuyển giao.

“Nếu không được thực hiện một cách bài bản với sự chuẩn bị từ sớm, một biến cố thanh khoản sẽ làm đóng băng tài sản gia đình, triệt tiêu quyền kiểm soát, thậm chí làm rung chuyển cả khối gia sản đang tồn tại”, TS. Nguyễn Xuân Hải phân tích.

Đối với mục tiêu gia tăng tài sản, các chuyên gia nhấn mạnh tầm quan trọng của chiến lược đầu tư dài hạn và kiểm soát rủi ro, thay vì chạy theo những biến động ngắn hạn của thị trường.

Theo ông Hải, trước hết cần phân biệt nguồn vốn phục vụ nhu cầu thiết yếu với nguồn vốn có thể chấp nhận biến động trong dài hạn. Trên cơ sở đó, chính sách đầu tư phải xác định rõ mục tiêu, giới hạn rủi ro, yêu cầu thanh khoản và nguyên tắc tái cân bằng danh mục. Hiệu quả đầu tư cũng cần được đánh giá sau khi tính đủ chi phí, thuế và lạm phát.

Nếu bảo toàn và gia tăng tài sản tập trung vào những yêu cầu về quản lý tài chính thì chuyển giao gia sản còn đặt ra bài toán về quyền hạn, trách nhiệm và năng lực của thế hệ kế tiếp.

Cùng đó, quá trình chuyển giao cần làm rõ bốn vấn đề: ai sở hữu tài sản, ai thực hiện quyền kiểm soát, ai trực tiếp điều hành và ai được hưởng lợi kinh tế. Một người con có thể sở hữu cổ phần trong doanh nghiệp gia đình mà không nhất thiết phải trở thành tổng giám đốc. Ngược lại, việc điều hành có thể được giao cho một nhà quản lý chuyên nghiệp bên ngoài gia đình.

Chính vì quá trình chuyển giao liên quan đến nhiều vấn đề ngoài đầu tư, ông Trần Việt Hưng cho rằng việc chuẩn bị cần có sự phối hợp của các đối tác có chuyên môn phù hợp về pháp lý, thuế và quản trị doanh nghiệp, trên cơ sở tuân thủ quy định pháp luật.

BA TIÊU CHÍ ĐÁNH GIÁ CHẤT LƯỢNG GIẢI PHÁP QUẢN LÝ GIA SẢN

Khi bảo toàn, gia tăng và chuyển giao gia sản đòi hỏi sự phối hợp của nhiều lĩnh vực chuyên môn, việc lựa chọn đơn vị tư vấn trở thành một quyết định quan trọng. Thước đo chất lượng của một giải pháp quản lý gia sản không  chỉ là lợi nhuận đầu tư.

Theo TS. Nguyễn Xuân Hải, có 3 cấp độ cần xem xét: thứ nhất, giải pháp có xuất phát từ việc hiểu đúng mục tiêu của gia đình hay không; thứ hai, có thiết kế được cơ chế sở hữu, đầu tư và quản trị phù hợp hay không; thứ ba, việc triển khai có nhất quán, minh bạch về chi phí và trách nhiệm hay không.

“Với gia sản lớn, còn phải hỏi: gia đình có đủ thanh khoản khi gặp biến cố không, có kiểm soát được rủi ro tập trung không, và người kế thừa có thể tiếp tục ra quyết định hay không?”, ông Hải đặt vấn đề.

Theo vị chuyên gia, thị trường quản lý gia sản Việt Nam chỉ thực sự trưởng thành khi chất lượng dịch vụ được đánh giá bằng khả năng giải quyết những vấn đề này, thay vì chủ yếu dựa vào số lượng sản phẩm bán được hay mức độ sang trọng trong phục vụ khách hàng.

Đồng quan điểm, ông Trần Việt Hưng cho rằng chất lượng tư vấn trước hết nằm ở mức độ thấu hiểu khách hàng, từ mục tiêu, khẩu vị rủi ro, thời hạn đầu tư, nhu cầu thanh khoản đến các vấn đề thuế, pháp lý và hoàn cảnh riêng của từng gia đình. Tiếp đó là kỷ luật phân bổ tài sản và quản trị rủi ro, ưu tiên sự ổn định qua các chu kỳ thay vì lợi nhuận ngắn hạn. Mọi khuyến nghị cũng cần bảo đảm tính minh bạch và lấy lợi ích khách hàng làm cơ sở.

Liên hệ với hoạt động của VCBS, ông Hưng cho biết công ty xác định quản lý gia sản là một mảnh ghép quan trọng trong định hướng dài hạn của Vietcombank đối với phân khúc khách hàng cao cấp. Theo đó, VCBS tập trung đầu tư và đóng góp năng lực chuyên môn của đội ngũ chuyên gia về thị trường vốn, nghiên cứu đầu tư, tư vấn quản trị danh mục, phân bổ tài sản và triển khai các giải pháp trong phạm vi hoạt động của công ty chứng khoán. Mục tiêu là phối hợp với ngân hàng mẹ để hướng tới hoạt động tư vấn nhất quán, chuyên nghiệp trong cùng hệ sinh thái.

"Tương lai thịnh vượng không chỉ phụ thuộc vào quy mô gia sản được trao lại, mà còn ở cách gia đình quản lý tài sản, phân định trách nhiệm và chuẩn bị năng lực cho những người kế thừa. Một hệ thống quản trị có thể vận hành trơn tru khi người sáng lập không còn giữ vai trò trung tâm chính là chìa khoá để hoá giải câu nói “không ai giàu ba họ”.