Lao động nữ trước làn sóng dịch chuyển việc làm thời công nghệ số

Lao động nữ được đào tạo, nâng cao khả năng sử dụng AI có nhiều cơ hội việc làm hơn. Ảnh PVH

Áp lực kép với lao động phi chính thức

Theo Cục Thống kê công bố ngày 12/10, tỷ lệ thất nghiệp trong độ tuổi lao động 9 tháng năm 2026 ở mức 2,22%, thu nhập bình quân tăng 9,1% so với cùng kỳ. Các ngành kinh tế số lõi thu hút khoảng 1,6 triệu lao động, tăng từ 1,3 triệu người năm 2024.

Tuy vậy, lao động phi chính thức vẫn là 32,4 triệu người, chiếm 61,5% số người có việc làm. Thu nhập bình quân của nam giới là 10,2 triệu đồng/tháng, của nữ giới là 7,8 triệu đồng. Trong hơn 4,2 triệu người làm công việc tự sản tự tiêu quý III, 64,6% là phụ nữ.

Trong bối cảnh công nghệ số phát triển nhanh chóng, đặc biệt là AI đang tác động tới những công việc có nhiều phụ nữ. Theo báo cáo của Tổ chức Lao động quốc tế (ILO), khoảng 9,6% việc làm của phụ nữ có nguy cơ bị AI làm thay đổi, cao gần gấp ba so với 3,5% ở nam giới. Lý do là phụ nữ tập trung nhiều ở các công việc hành chính, văn phòng, thư ký, nhập liệu và dịch vụ khách hàng. Cần hiểu đây là nguy cơ bị thay đổi chứ chưa phải số việc làm đã mất.

Tại tọa đàm về việc làm thời AI diễn ra mới đây, ông Vũ Quang Thành, Phó Giám đốc Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội, chỉ ra bốn nhóm ngành có tỷ lệ lao động nữ cao và chịu tác động mạnh từ AI. Đó là hành chính văn phòng và kế toán cơ bản, dịch vụ khách hàng và bán lẻ, bán buôn, dệt may - da giày, cùng nhóm sáng tạo, thiết kế, truyền thông. Theo ông, nhà máy lớn dùng robot cho các việc lặp đi lặp lại cũng sẽ tác động tới nhóm lao động giản đơn có nhiều nữ.

Về phía doanh nghiệp, tiêu chuẩn tuyển dụng đang nghiêng rõ về năng lực số. Khảo sát của ManpowerGroup cho thấy 83% doanh nghiệp Việt Nam sẵn sàng trả đãi ngộ cao hơn cho ứng viên biết dùng AI hiệu quả và có trách nhiệm. Dự báo quý IV, 52% doanh nghiệp được khảo sát dự kiến tăng nhân sự. Bà Nguyễn Thu Trang, Giám đốc thương hiệu Manpower Việt Nam, cho biết doanh nghiệp không xem AI là thứ thay thế kỹ năng truyền thống mà là yếu tố bổ trợ.

Với phụ nữ trung niên, rào cản không chỉ là kỹ năng. Phần lớn nhà tuyển dụng đặt yêu cầu ứng viên dưới 30 tuổi, hoặc nếu không giới hạn tuổi thì đòi hỏi thông thạo ngoại ngữ, có khả năng sử dụng công nghệ. Bà Nguyễn Thị Quyên, Phó Cục trưởng Cục Việc làm (Bộ Nội vụ), cho rằng tình trạng lao động từ 35 tuổi trở lên bị thải loại, khó tìm việc mới là có thật; lao động nữ lớn tuổi còn chịu thêm định kiến giới và vai trò gia đình.

Còn nhóm lao động phi chính thức có nguy cơ thiệt thòi theo cách khác. Theo thống kê năm 2025, thu nhập của nhóm này chỉ bằng khoảng 56,9% thu nhập của lao động chính thức. Nghiên cứu của ILO và Viện Khoa học Lao động và Xã hội (2024) cho thấy phụ nữ phi chính thức còn gánh việc chăm sóc không được trả công. Thời gian dành cho việc nhà vì thế cũng là thời gian không dành cho học nghề.

Ảnh minh hoạ

Cần cơ hội tái đào tạo nghề

Chính sách hỗ trợ học nghề đã mở rộng. Luật Việc làm 2025, có hiệu lực từ 1/1/2026, cho phép người tham gia bảo hiểm thất nghiệp nhận hỗ trợ đào tạo, nâng cao kỹ năng, kể cả khi đang đi làm. Trong đó, mức hỗ trợ chi phí đào tạo tối đa 6 tháng, 1,5 triệu đồng mỗi tháng, ngoài ra còn có hỗ trợ tiền ăn trong thời gian học. Từ 1/7/2026, theo Luật Chuyển đổi số, doanh nghiệp có trách nhiệm đào tạo, hướng dẫn chuyển đổi nghề và nâng cao năng lực số cho người lao động có nguy cơ mất việc do chuyển đổi số. Các quyền lợi này gắn với việc tham gia bảo hiểm thất nghiệp hoặc quan hệ lao động với doanh nghiệp. Trong khi đó, hàng chục triệu lao động phi chính thức, là những người bán hàng rong, giúp việc theo giờ hay làm thuê tự do nhiều khả năng khó tiếp cận được các chính sách này nếu không có thêm kênh hỗ trợ riêng.

Bên cạnh đó, các hoạt động đào tạo lại, hỗ trợ lao động tiếp cận công nghệ, AI cũng được triển khai ở nhiều đơn vị. Ông Vũ Quang Thành cho rằng quan hệ giữa AI và con người không hẳn là cuộc chiến sinh tử; công nghệ thay thế việc giản đơn đồng thời mở ra những công việc có giá trị cao hơn. Ông nhấn mạnh những phần AI khó thay thế như tư duy phản biện, thấu cảm, xây dựng niềm tin và vai trò kiểm soát hệ thống.

Bà Trịnh Quỳnh Lê, Phó Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Công nghệ Sài Gòn, cho biết trường mỗi năm cấp gần 5.000 chứng chỉ nghề ngắn hạn, ở các lĩnh vực như du lịch, nhà hàng - khách sạn, chăm sóc sắc đẹp. Theo bà, khóa ngắn giúp người học nhanh chóng có kỹ năng để vào nghề, còn giáo dục chính quy là nền tảng cho tư duy phản biện và khả năng thích ứng dài hạn. Các chuyên gia cũng cảnh báo, người lao động chậm thích nghi sẽ khó giữ vị trí. Đồng thời việc đào tạo cũng cần tập trung theo đơn đặt hàng của doanh nghiệp để đáp ứng được đúng nhu cầu của thị trường.

Bức tranh chung cho thấy cơ hội cho lao động nữ không thiếu, nhưng không tự đến. Với người đang đi làm công sở, trọng tâm là bổ sung kỹ năng dùng công cụ số và AI gắn với công việc hiện tại. Với phụ nữ trung niên đã rời doanh nghiệp, khóa đạo tạo ngắn, tái đào tạo có chứng chỉ và kết nối việc làm là lối đi thực tế hơn. Với lao động phi chính thức, điều quyết định là có các lớp học gần nhà, thời gian linh hoạt và chi phí thấp. Bởi lẽ chính những chị em cần kỹ năng nhất lại thường là những người ít có thời gian và điều kiện để học nhất.