Quản lý, tổ chức sản xuất theo chuỗi giá trị

Mua bán sầu riêng giữa thương lái và nông dân tại xã Mỹ Thành, tỉnh Đồng Tháp.

Tuy vậy, thị trường biến động thì sự xung đột lợi ích giữa nông dân và thương lái lại diễn ra. Đã đến lúc, cần tổ chức lại hệ thống thương lái một cách chuyên nghiệp hơn.

Nhiều cú “bẻ lái” của thương lái

Trong vụ sầu riêng năm 2026 mới đây, nhiều nông dân tỉnh Đồng Tháp chịu cảnh “bẻ lái” ngoạn mục của giới thương lái. Ông Nguyễn Văn Bé, ngụ xã Mỹ Thành, tỉnh Đồng Tháp hợp đồng bán 0,8ha sầu riêng, giống Monthong cho thương lái tên N.D.K. ở xã Ngũ Hiệp, tỉnh Đồng Tháp, với giá bán 120.000 đồng/kg và được đặt cọc 150 triệu đồng.

Đến ngày thu hoạch theo hợp đồng, thương lái tên N.D.K. không xuất hiện vì giá sầu riêng bắt đầu giảm, khó tiêu thụ. Lúc này, ông N.M.M. vào vườn nói mình là chủ mua và trực tiếp chuyển khoản tiền đặt cọc. Ông N.D.K. đứng ra hợp đồng chỉ là “cò” mua sầu riêng cho ông M. Sau một thời gian trao đổi, ông Bé cho ông M. ra xem lại vườn để tiến hành thu hoạch theo hợp đồng. Tuy nhiên, ông M. nói sầu riêng chưa chín, chưa ngọt nên phải kéo dài thêm 4 ngày nữa. Chủ vườn lại tiếp tục chấp nhận theo ý thương lái. Đúng hẹn, giá sầu riêng giảm mạnh nên thương lái yêu cầu chủ vườn phải giảm xuống còn 85.000 đồng/kg và tiếp tục kéo dài thời gian thu hoạch thêm.

Chủ vườn và ông M. tranh cãi cả ngày chung quanh hợp đồng đã ký, cuối cùng, nhà vườn phải chấp nhận bán với giá 85.000 đồng/kg và kéo dài thêm 4 ngày. Còn 1 ngày nữa đến thời điểm thu hoạch, giá sầu riêng bắt đầu tăng vọt lên hơn 100.000 đồng. Lúc này, ông M. lại không xuất hiện mà nói đã bán vườn cho ông N. Sau đó, chủ vườn đành chấp nhận để ông N. mua với giá 85.000 đồng/kg.

Sau khi bán xong, ông Bé tâm sự: “Nhà vườn luôn là người chịu thiệt. Nếu không bán cho họ, chúng tôi cũng không biết bán cho ai. Bởi, giới thương lái thường “móc nối” với nhau cho nên khi bỏ cọc thì cũng không ai vào mua vườn mình. Ngoài ra, họ kéo dài thêm thời gian như trong hợp đồng thì các cây trong vườn sẽ suy kiệt và chết dần. Còn việc sau khi hợp đồng, họ đổi người liên tục là để giảm rủi ro cho họ. Giá giảm thì họ xin giảm. Giá tăng thì họ không tăng cho nhà vườn. Mặt khác, nếu nhà vườn lấy được tiền cọc do họ không làm đúng hợp đồng, thương lái cho giới “anh chị” đến nhà, đến vườn thường xuyên cũng không làm ăn gì được. Vì vậy, nhà vườn buộc phải bán theo yêu cầu của thương lái, không còn cách nào khác”.

Gần đó, ông Nguyễn Thanh Thảo cũng có 0,6ha sầu riêng, hợp đồng bán với giá 127.000 đồng/kg. Sau khi thương lái mua được gần 1/4 sản lượng trong vườn, giá bắt đầu giảm mạnh. Thương lái và chủ vườn nhiều lần thương lượng để giảm giá. Cuối cùng, nhà vườn phải chấp nhận bán với giá 92.000 đồng/kg theo yêu cầu của thương lái.

Trong vụ lúa đông xuân 2025-2026, nông dân các xã Mỹ Thành, Thạnh Phú, Hậu Mỹ… của tỉnh Đồng Tháp cũng chịu cảnh “bẻ lái” của giới thương lái. Ông Nguyễn Tấn Minh, ấp 5, xã Thạnh Phú trồng 1,1ha lúa OM 18. Khi lúa còn hơn 10 ngày thu hoạch, thương lái H. vào đặt cọc với giá 6.400 đồng/kg. Đến ngày thu hoạch, thương lái H. không xuất hiện. Ngày sau, thương lái H. yêu cầu chủ ruộng phải giảm xuống 5.900 đồng/kg.

Ông Minh cho biết: “Giá lúa quá thấp, tôi không đồng ý và tìm thương lái khác để bán. Nhưng vùng lúa này, thương lái H. đã mua độc quyền nên không tìm được ai. Gia đình không có chỗ phơi khô lúa và cũng không có nơi dự trữ. Lúa bắt đầu chín rục ngoài đồng, gia đình buộc phải năn nỉ thương lái vào mua với giá 5.900 đồng/kg”.

Đưa thương lái vào chuỗi giá trị

Trong bối cảnh sản xuất còn nhỏ lẻ, phân tán, hạ tầng logistics chưa hoàn thiện, hệ thống thông tin thị trường còn hạn chế, thương lái là lực lượng trực tiếp thu gom, vận chuyển, kết nối giữa nông dân với các chợ đầu mối, doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu. Không chỉ thực hiện chức năng lưu thông hàng hóa, thương lái còn tham gia vào các hoạt động mang tính chất tài chính nhỏ, ứng vốn, chia sẻ rủi ro và góp phần điều tiết cung-cầu theo tín hiệu thị trường.

Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Đồng Tháp Lê Hà Luân cho biết, trong một thời gian dài, thương lái đã đảm nhận những chức năng mà trong nền kinh tế hiện đại được phân chia cho nhiều thiết chế khác nhau như: logistics, tín dụng, thông tin thị trường. Đây là một vai trò lịch sử cần được nhìn nhận khách quan, đầy đủ. Tuy nhiên, mô hình vận hành tự phát của thương lái đã bộc lộ những hạn chế. Việc thiếu liên kết, thiếu chuẩn mực, chưa gắn với truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn chất lượng đã ảnh hưởng đến hiệu quả của chuỗi giá trị nông sản, làm suy giảm khả năng cạnh tranh trong bối cảnh các thị trường xuất khẩu ngày càng siết chặt yêu cầu kỹ thuật.

Tỉnh Đồng Tháp với thế mạnh về sản xuất lúa gạo, trái cây và thủy sản, đặc biệt là các ngành hàng chủ lực như: xoài, sầu riêng, cá tra. Địa phương đã hình thành mạng lưới thương lái rộng khắp, bám sát từng vùng nguyên liệu. Chính lực lượng này đã góp phần đưa nông sản Đồng Tháp vươn ra thị trường trong nước và xuất khẩu trong nhiều năm qua.

Tuy nhiên, trong quá trình tái cơ cấu ngành nông nghiệp theo hướng “nông nghiệp sinh thái, nông thôn hiện đại, nông dân văn minh”, Đồng Tháp cũng đang đối mặt với yêu cầu cấp thiết phải tổ chức lại sản xuất theo chuỗi giá trị. Việc hình thành các vùng nguyên liệu có tổ chức, gắn với truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn chất lượng và thị trường xuất khẩu, đòi hỏi các tác nhân chuỗi, trong đó có thương lái.

Vấn đề đặt ra hiện nay không phải là giảm vai trò của thương lái mà là tổ chức lại lực lượng này theo hướng phù hợp với yêu cầu phát triển mới. Theo đồng chí Lê Hà Luân, trước hết, chúng ta cần từng bước định danh và chuẩn hóa hoạt động của thương lái, đưa lực lượng này từ trạng thái tự phát sang tham gia có tổ chức trong chuỗi cung ứng thông qua việc gắn thương lái với hợp tác xã, doanh nghiệp và vùng nguyên liệu, hình thành các “đầu mối thu gom” có quản lý, có hợp đồng và có trách nhiệm rõ ràng. Cùng với đó, việc áp dụng các tiêu chuẩn về truy xuất nguồn gốc, chất lượng sản phẩm cần được mở rộng đến khâu thu mua. Mỗi lô hàng không chỉ được xác định về sản lượng mà còn phải được kiểm soát về nguồn gốc, quy trình sản xuất, qua đó đáp ứng các yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường.

Đặc biệt, trong bối cảnh chuyển đổi số đang trở thành động lực quan trọng của ngành nông nghiệp, thương lái cần được tích hợp vào hệ sinh thái công nghệ. Các hoạt động thu mua, vận chuyển, giao dịch cần được số hóa, kết nối với các hệ thống dữ liệu ngành. Khi đó, thương lái không chỉ thực hiện chức năng lưu thông hàng hóa, mà còn trở thành một nguồn dữ liệu quan trọng, góp phần nâng cao năng lực dự báo, điều hành và quản lý sản xuất. Thương lái từ một lực lượng vận hành theo kinh nghiệm cần được chuyển hóa thành một bộ phận có tổ chức, có chuẩn mực và được tích hợp vào hệ thống quản trị hiện đại của ngành nông nghiệp. Đây không chỉ là bước hoàn thiện về cấu trúc chuỗi cung ứng, mà còn là sự chuyển đổi về tư duy phát triển từ chấp nhận tự phát sang chủ động tổ chức, từ phân tán sang liên kết, từ kinh nghiệm sang dữ liệu và công nghệ.