Quản trị rủi ro công trình hạ tầng cần được tính từ sớm

Ảnh minh họa: Thanh Xuân

Phát biểu tại tọa đàm “Quản trị rủi ro các dự án hạ tầng trong kỷ nguyên đầu tư công” do Báo Xây dựng tổ chức, ông Nguyễn Sơn Tùng, Phó Tổng biên tập Báo Xây dựng cho biết: Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển kết cấu hạ tầng với quy mô và tốc độ lớn. Hàng loạt dự án quan trọng đang và sẽ triển khai, tạo động lực mới cho tăng trưởng kinh tế - xã hội.

Tuy nhiên, quy mô đầu tư càng lớn thì yêu cầu đối với quản trị rủi ro càng cao. Một sự cố không chỉ gây thiệt hại về tài sản, mà còn có thể làm chậm tiến độ, phát sinh chi phí và ảnh hưởng đến hiệu quả đầu tư. Vì vậy, vấn đề không chỉ là xử lý hậu quả khi sự cố xảy ra, quan trọng hơn là nhận diện, phòng ngừa và quản trị rủi ro ngay từ đầu.

 NHIỀU YẾU TỐ CÓ THỂ TÁC ĐỘNG ĐẾN CÔNG TRÌNH, DỰ ÁN

Theo ông Đàm Đức Biên, Phó Cục trưởng Cục Kinh tế Quản lý đầu tư xây dựng, Bộ Xây dựng, các dự án cao tốc, đường sắt tốc độ cao, sân bay, cảng biển, năng lượng... thường có quy mô lớn, kỹ thuật phức tạp, nhiều gói thầu, nhà thầu và có sự liên kết chặt chẽ giữa các hạng mục. Từ đặc điểm này, có thể nhận diện 5 nhóm rủi ro chính.

Thứ nhất là rủi ro về kỹ thuật. Thực tế, điều kiện địa chất, thi công, công nghệ thi công, thủy văn, nền móng, cầu, hầm, kết cấu ngầm, thiết bị công nghệ và sự giao thoa giữa các hạng mục đều phức tạp. Sai sót ở một bộ phận sẽ tác động đến nhiều bộ phận khác.

Thứ hai là rủi ro về tiến độ. Ở một dự án nhỏ, sự cố chủ yếu làm phát sinh chi phí sửa chữa. Song với dự án hạ tầng lớn, một sự cố kỹ thuật có thể kéo theo chậm tiến độ, huy động lại nhân lực, máy móc, tăng chi phí quản lý, chi phí tài chính và ảnh hưởng đến kế hoạch khai thác.

Thứ ba là rủi ro tại giao diện giữa các hợp đồng và các nhà thầu. Một dự án lớn có thể có hàng chục, thậm chí hàng trăm gói thầu. Vì vậy, rủi ro không chỉ nằm trong từng hợp đồng riêng lẻ, mà còn nằm ở sự phối hợp giữa các hợp đồng, nhà thầu với nhau.

Thứ tư là mức độ ảnh hưởng đối với xã hội. Đối với công trình quy mô lớn có ảnh hưởng lớn đến an toàn, lợi ích cộng đồng, một sự cố có thể gây thiệt hại cho người thứ ba, ảnh hưởng giao thông, môi trường, sản xuất - kinh doanh và đời sống xã hội.

Thứ năm, quy mô công trình càng lớn, giá trị tổn thất tiềm tàng cũng lớn hơn. Khi giá trị công trình lên tới hàng nghìn, hàng chục nghìn tỷ đồng thì ngay cả một tỷ lệ tổn thất tương đối nhỏ cũng tạo ra giá trị thiệt hại rất lớn.

“Đối với dự án quy mô lớn, yêu cầu đặt ra không chỉ là phòng ngừa sự cố, mà còn phải có cơ chế chuyển giao và quản trị rủi ro phù hợp, trong đó bảo hiểm là một công cụ quan trọng”, ông Biên chia sẻ.

Đồng quan điểm, ông Lê Văn Bình, Phòng khoa học công nghệ, Ban Quản lý dự án Thăng Long, Bộ Xây dựng, nhận định nếu các đơn vị bảo hiểm tham gia từ đầu dự án thì rất tốt, vì quá trình đó giúp doanh nghiệp lường trước rủi ro, bám sát phần việc để tư vấn tốt hơn cho chủ đầu tư, nhưng ở Việt Nam chưa xuất hiện nhiều sự phối hợp này.

“Chúng tôi ủng hộ sự đồng hành ngay từ đầu, tuy nhiên cũng có khó khăn nhất định. Bởi, đơn vị bảo hiểm phải duy trì đội ngũ kỹ thuật đồng hành xuyên suốt, trong khi có những dự án khi xây dựng dự toán ban đầu, nguyên tắc là các thông tin lúc này chưa được công bố ra ngoài, nên để đội ngũ bên ngoài tham gia cùng là không dễ dàng.

TRÁNH KHOẢNG TRỐNG VỀ THỜI HẠN BẢO HIỂM

Từ vai trò của bảo hiểm, ông Biên đánh giá đối với các công trình có nguy cơ xảy ra những rủi ro nằm ngoài khả năng kiểm soát, hoặc vượt quá dự báo, việc mua bảo hiểm có ý nghĩa quan trọng. Phí bảo hiểm có thể được xem là một khoản đầu tư của chủ đầu tư ngay từ đầu, nhằm tạo nguồn lực tài chính để xử lý hậu quả nếu rủi ro xảy ra. “Các công trình xây dựng khi xảy ra sự cố, chi phí khắc phục thường rất lớn. Nếu không chuẩn bị về nguồn lực tài chính, việc xử lý hậu quả sẽ gặp khó khăn. Do đó, đầu tư cho bảo hiểm là cần thiết, nhằm chủ động nguồn lực, giảm thiểu tác động tài chính khi phát sinh rủi ro”, đại diện Cục Kinh tế Quản lý đầu tư xây dựng chia sẻ.

Cũng theo ông Biên, trong thời gian theo dõi dự án do Bộ Xây dựng quản lý, nhiều chủ đầu tư và doanh nghiệp bảo hiểm đã quản trị hợp đồng khá tốt, trong đó quy định tương đối rõ về phạm vi, điều kiện, đối tượng và nội dung bảo hiểm. Tuy nhiên, vẫn còn một số trường hợp nội dung hợp đồng bảo hiểm chưa được quy định thật cụ thể. Đáng lưu ý là thời hạn bảo hiểm.

Phó Cục trưởng Cục Kinh tế Quản lý đầu tư xây dựng cho rằng hiện nay, pháp luật về xây dựng, đầu tư công, bảo hiểm và đấu thầu có những cách quy định, khái niệm khác nhau về thời gian. Chẳng hạn, pháp luật về bảo hiểm đề cập đến thời gian xây dựng công trình; pháp luật về xây dựng và pháp luật về hợp đồng đề cập đến thời gian hoàn thành các công việc của hợp đồng; trong khi pháp luật về đầu tư và đấu thầu lại sử dụng khái niệm thời gian thực hiện các công việc của gói thầu. Điều này đặt ra vấn đề trong việc xác định chính xác thời hạn bảo hiểm đối với công trình.

Theo quy định về bảo hiểm, thời hạn bảo hiểm được hiểu là phải bảo vệ công trình cho đến khi bàn giao, đưa vào sử dụng. Song trên thực tế, có những hợp đồng bị kéo dài do điều kiện bất khả kháng hoặc các nguyên nhân khách quan, chủ quan khác. Trong trường hợp đó, chủ đầu tư và doanh nghiệp bảo hiểm đôi khi chưa quan tâm đầy đủ đến việc gia hạn thời gian bảo hiểm tương ứng với thời gian thực tế của dự án, bảo đảm duy trì bảo hiểm cho đến khi công trình được bàn giao đưa vào sử dụng.

“Tôi đã gặp và trao đổi với một số nhà thầu về vấn đề này. Có trường hợp nhà thầu cho rằng khi thi công hoàn thành thì nghĩa vụ mua bảo hiểm cũng kết thúc. Tuy nhiên, thực tế vẫn còn một khoảng thời gian từ khi hoàn thành thi công đến khi công trình được bàn giao, đưa vào sử dụng. Đây chính là khoảng trống cần đặc biệt lưu ý. Nếu trong khoảng thời gian này xảy ra rủi ro nhưng thời hạn bảo hiểm đã kết thúc, thì sẽ phát sinh câu hỏi về trách nhiệm của các bên, đồng thời có thể dẫn đến tranh chấp”, ông Biên chia sẻ.

Từ đó, thông qua toạ đàm, Phó Cục trưởng Cục Kinh tế Quản lý đầu tư xây dựng đề nghị các bên trong thời gian tới, khi triển khai các quy định về bảo hiểm bắt buộc phải lưu tâm đến công tác quản trị hợp đồng bảo hiểm. Quan trọng nhất là phải thực hiện đúng nguyên tắc đối với bảo hiểm trách nhiệm dân sự trong bảo hiểm bắt buộc, đó là duy trì thời hạn bảo hiểm đến khi công trình được bàn giao, đưa vào sử dụng. Việc này nhằm hạn chế khoảng trống trong bảo hiểm, tránh phát sinh tranh chấp và bảo đảm quyền lợi, trách nhiệm của các bên trong suốt quá trình thực hiện dự án.