Quản trị rủi ro công trình hạ tầng lớn: Từ ứng phó sang chủ động phòng ngừa

Tại Tọa đàm "Quản trị rủi ro các dự án hạ tầng trong kỷ nguyên đầu tư công" do Báo Xây dựng tổ chức ngày 16/9, các đại biểu và chuyên gia đã cùng mổ xẻ các nhóm rủi ro trọng yếu, đồng thời khẳng định việc chủ động quản trị rủi ro và chuyển giao tài chính qua bảo hiểm là giải pháp then chốt giúp giảm thiểu thiệt hại, hạn chế tranh chấp pháp lý, bảo đảm tiến độ và chất lượng công trình.

Nhận diện 5 nhóm rủi ro trọng yếu trong kỷ nguyên đầu tư công

Mở đầu tọa đàm, ông Nguyễn Sơn Tùng, Phó Tổng biên tập Báo Xây dựng nhấn mạnh: "Quy mô đầu tư càng lớn thì yêu cầu đối với quản trị rủi ro càng cao. Một sự cố không chỉ gây thiệt hại tài sản mà có thể làm chậm tiến độ, phát sinh chi phí và ảnh hưởng đến hiệu quả đầu tư. Vấn đề không chỉ là xử lý hậu quả khi sự cố xảy ra, mà quan trọng hơn là nhận diện, phòng ngừa và quản trị rủi ro ngay từ đầu".

Ông Đàm Đức Biên, Phó Cục trưởng Cục Kinh tế Quản lý đầu tư xây dựng cho rằng, không nên chờ đến khi công trình hoàn thành mới bắt đầu quan tâm tới rủi ro.

Đồng tình với nhận định này, ông Đàm Đức Biên, Phó Cục trưởng Cục Kinh tế Quản lý đầu tư xây dựng (Bộ Xây dựng) phân tích rằng, khi dự án có giá trị lên tới hàng nghìn, hàng chục nghìn tỷ đồng, rủi ro thay đổi căn bản về mặt tính chất. Sự cố ở một bộ phận đơn lẻ có thể tạo ra hiệu ứng dây chuyền kéo theo sự đình trệ của toàn bộ hệ thống.

Ông Đàm Đức Biên chỉ ra 5 nhóm rủi ro chính đối với các dự án hạ tầng lớn bao gồm, rủi ro kỹ thuật và địa chất phức tạp, địa chất thi công, thủy văn, công trình ngầm, cầu lớn và sự giao thoa giữa các hạng mục; rủi ro tiến độ kéo theo chi phí tài chính gia tăng, tăng chi phí quản lý và làm chậm khả năng khai thác dự án; rủi ro giao diện hợp đồng, sự phối hợp đan xen giữa hàng chục, hàng trăm gói thầu và nhà thầu; rủi ro tác động xã hội, thiệt hại đối với bên thứ ba, ảnh hưởng giao thông, môi trường và đời sống cộng đồng; giá trị tổn thất tiềm tàng rất lớn, trong đó giá trị công trình lớn khiến ngay cả một tỷ lệ tổn thất nhỏ cũng tạo ra thiệt hại tài chính rất cao.

Từ thực tiễn điều hành công trường, ông Lê Văn Bình, Đại diện Phòng Khoa học Công nghệ, Ban QLDA Thăng Long (Bộ Xây dựng) chia sẻ, các rủi ro sát sườn như chậm bàn giao mặt bằng, biến động giá nguyên vật liệu (như giá xăng dầu có thời điểm tăng lên 40.000 đồng/lít ảnh hưởng trực tiếp chi phí máy móc thi công), thiên tai bất thường và an toàn tại các khu vực giao cắt dân cư.

Tương tự, ông Nguyễn Văn Diệp, Trưởng phòng Thể chế hợp đồng, Ban QLDA đường sắt (Bộ Xây dựng) cho biết, với dự án đường sắt lớn có nhiều gói thầu đan xen, mức độ ảnh hưởng giữa các hạng mục là rất cao, đòi hỏi phải nghiên cứu thuê tư vấn bảo hiểm để xây dựng một chương trình bảo hiểm tổng thể ngay từ khâu chuẩn bị đầu tư và thiết kế.

Công trình ngầm và thiên tai, những "điểm nóng" tổn thất

Theo số liệu từ Hiệp hội Bảo hiểm Việt Nam, doanh thu bảo hiểm bắt buộc xây dựng giai đoạn 2021–2025 đạt hơn 2.694 tỷ đồng với số tiền bồi thường hơn 312 tỷ đồng; riêng năm 2025, tiền bồi thường lên tới hơn 122 tỷ đồng (tỷ lệ bồi thường 16,38%).

Phân tích các nhóm tổn thất thực tế, bà Bùi Thị Thanh Xuân, Phó Tổng giám đốc Tổng công ty CP Bảo hiểm Ngân hàng TMCP Công thương Việt Nam (VBI) nêu 3 nhóm rủi ro khiến chủ đầu tư lo lắng nhất. Đó là thiên tai cực đoan (lũ quét, sạt lở bão lũ tập trung từ tháng 8 đến tháng 12), kỹ thuật thi công phức tạp và trách nhiệm đối với bên thứ ba do rung chấn, sụt lún nhà dân. Bà Xuân lưu ý rằng, 3 nhóm rủi ro này thường cộng hưởng với nhau, đồng thời VBI hiện ứng dụng công cụ Catnet của Swiss Re để đánh giá rủi ro thiên tai theo tọa độ địa lý.

Khi đánh giá hiệu quả của dự án, theo các đại biểu, cần tính đến phương án bảo hiểm đối với trường hợp công trình phải dừng hoặc gián đoạn hoạt động.

Đối với các siêu dự án đô thị như đường sắt đô thị (metro), rủi ro công trình ngầm là thách thức lớn nhất. Ông Lê Hoài Nam, Tổng giám đốc Công ty CP Tái bảo hiểm Alpha (Alphare) giải thích rằng, thi công ngầm có "tính bất định" rất cao. Việc đục lỗ khảo sát điểm không thể lường hết hang động hay túi bùn lỏng dọc tuyến dài. Khi xảy ra sự cố ngầm, chi phí khắc phục rất lớn và nguy cơ sụt lún diện rộng đe dọa các tòa nhà lân cận.

Ông Lê Hoài Nam dẫn chứng sự cố đào metro tại Cologne (Đức) làm sập tòa nhà thư viện trị giá 600 triệu USD để minh họa quy mô rủi ro bên thứ ba. Do đó, phí bảo hiểm công trình ngầm thường cao gấp đôi so với công trình trên mặt đất. Ông Lê Hoài Nam nhấn mạnh thêm, đối với siêu dự án hàng trăm triệu đến hàng tỷ USD (như dự án đường sắt Lào Cai - Hải Phòng hay TP Hồ Chí Minh- Cần Thơ), việc lựa chọn các nhà tái bảo hiểm quốc tế có xếp hạng tín nhiệm (rating) uy tín là điều kiện bắt buộc để phân tán rủi ro.

Thảo luận tại toạ đàm, các diễn giả thống nhất phải thay đổi căn bản tư duy quản trị. Các chuyên gia cũng cảnh báo về "khoảng trống bảo hiểm". Ông Đàm Đức Biên nhấn mạnh nhiều nhà thầu cho rằng hoàn thành thi công là hết nghĩa vụ bảo hiểm, trong khi khoảng thời gian từ lúc hoàn thành đến khi công trình chính thức bàn giao mới dễ phát sinh rủi ro và tranh chấp. Bắt buộc phải duy trì thời hạn bảo hiểm liên tục cho đến khi công trình được bàn giao, đưa vào sử dụng.

Bàn về quản trị xuyên suốt vòng đời dự án, ông Nguyễn Bắc Thủy, Trưởng phòng kinh tế và Hợp đồng xây dựng, Cục Kinh tế quản lý đầu tư xây dựng (Bộ Xây dựng) nhận định việc từng bước mở rộng bảo hiểm sang giai đoạn vận hành khai thác là hướng đi cần thiết, phù hợp với sức chịu đựng của ngân sách.

Khép lại tọa đàm, các đại biểu đồng thuận rằng sự phối hợp chặt chẽ ngay từ đầu giữa Chủ đầu tư, Nhà thầu và Doanh nghiệp bảo hiểm chính là "kiềng ba chân" vững chắc. Coi bảo hiểm là khoản đầu tư cho sự an toàn sẽ giúp các công trình hạ tầng trọng điểm về đích đúng tiến độ, đảm bảo chất lượng và tối ưu hóa nguồn lực đầu tư công.

Nghị định số 220/2026/NĐ-CP (thay thế Nghị định 67) tạo hành lang pháp lý quan trọng thúc đẩy công tác quản trị rủi ro:

• Điều chỉnh ngưỡng bảo hiểm bắt buộc. Cụ thể, chuyển quy định bắt buộc từ công trình cấp III sang cấp II trở lên nhằm tập trung vào các dự án lớn, ảnh hưởng cao đến an toàn cộng đồng.

• Cơ chế phí bảo hiểm linh hoạt cho phép doanh nghiệp bảo hiểm tăng hoặc giảm phí tối đa 25% dựa trên mức độ rủi ro thực tế.

• Cấm giảm phí tại vùng thiên tai cao, trong đó Nghị định cấm hạ phí tại khu vực nguy cơ lũ quét, sạt lở để ngăn cạnh tranh không lành mạnh. Ông Nguyễn Phong Cầm kiến nghị sớm xây dựng cơ sở dữ liệu rủi ro thiên tai quốc gia để định phí chuẩn xác.

• Minh bạch thông tin và tái bảo hiểm quốc tế. Cụ thể, Nghị định yêu cầu chủ đầu tư minh bạch thông tin giá trị dự án.