Quảng cáo thuốc lá tràn lan trên không gian mạng: Siết chặt quản lý, truy vết và xử lý vi phạm

Trường Đại học Y tế công cộng tổ chức Hội thảo truyền thông về thực trạng bán, quảng cáo và khuyến mại thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng tại Việt Nam sau khi Nghị quyết số 173/2024/QH15 có hiệu lực. Ảnh: huph.edu.vn

Không gian mạng và các chiêu thức ngụy trang tinh vi

Theo kết quả nghiên cứu năm 2025 do Trường Đại học Y tế công cộng thực hiện, quy định cấm từ năm 2025 đã tạo ra những chuyển biến tích cực trong việc hạn chế điểm bán thuốc lá công khai.

Khảo sát trên 126 cửa hàng từng kinh doanh thuốc lá thế hệ mới tại Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng và Thừa Thiên Huế cho thấy, có 81 cửa hàng (tương đương 64,3%) đã đóng cửa hoàn toàn tại địa điểm cố định. Tuy nhiên, có đến 44 cửa hàng, chiếm 34,9%, đã chuyển sang hình thức bán hàng trực tuyến và 1 cửa hàng, chiếm 0,8%, duy trì song song cả hai hình thức kinh doanh.

Nghiên cứu khảo sát trên 2.462 sinh viên cũng ghi nhận tỷ lệ hiện đang sử dụng thuốc lá điện tử là 3,3% và thuốc lá nung nóng là 0,8%. Đáng lo ngại, tỷ lệ sinh viên từng dùng thử hai sản phẩm này lần lượt ở mức 14,3% và 6,2%, với độ tuổi trung bình bắt đầu sử dụng là 16,9 tuổi.

Nghiên cứu định tính cũng ghi nhận nhiều phương thức quảng cáo, bán hàng ngụy trang trên các nền tảng thương mại điện tử và mạng xã hội. Một số sản phẩm được giới thiệu dưới tên gọi các mặt hàng thông thường như bàn chải điện, máy cạo râu, tinh dầu thơm phòng nhằm né tránh cơ chế kiểm duyệt. Giao dịch có thể được chuyển sang tin nhắn riêng hoặc các ứng dụng liên lạc.

Báo cáo giám sát năm 2026 của Tổ chức HealthBridge Canada tại Việt Nam qua hai đợt trên 5 nền tảng trực tuyến lớn gồm Facebook, Instagram, website, TikTok và YouTube cũng cho thấy, có 403 đường link có dấu hiệu vi phạm, cụ thể: 122 đường link trên Facebook, 114 đường link trên Instagram, 81 đường link trên các website, 75 đường link trên TikTok và 11 đường link trên YouTube. Thống kê chi tiết, có 31/403 nội dung vi phạm, tương đương 7,7%, sử dụng trực tiếp các từ khóa “thuốc lá điện tử” hoặc “thuốc lá nung nóng”. Trong khi đó, có tới 92,3% nội dung còn lại cố tình sử dụng các từ thay thế, thuật ngữ biến thể hoặc hình ảnh đã qua chỉnh sửa, cắt ghép nhằm hạn chế khả năng bị các thuật toán rà quét phát hiện.

Để đối phó với bộ lọc kiểm duyệt của các nền tảng số, người bán đã áp dụng nhiều thủ đoạn ngụy trang tinh vi. Sản phẩm thuốc lá điện tử thường được đăng bán núp bóng dưới tên gọi của các vật dụng sinh hoạt thông thường như bàn chải điện, máy cạo râu, hoặc tinh dầu xịt phòng. Bên cạnh đó, các đối tượng liên tục tạo ra các từ khóa liên kết biến thể và ngôn ngữ lóng như “pod, vape, juice, nước ép, máy thở, hít mũi, pod chill” để lách cơ chế phát hiện tự động, sau đó điều hướng người mua trao đổi và giao dịch qua tin nhắn riêng hoặc các hội nhóm kín. Thực tế này khẳng định, hoạt động kinh doanh không hề chấm dứt mà đã ẩn mình sâu hơn trên môi trường mạng, gây nhiều khó khăn cho công tác xác minh, truy vết và xử lý vi phạm.

Khung pháp lý nghiêm ngặt kết hợp giáo dục nâng cao nhận thức

Nhằm siết chặt quản lý toàn chuỗi cung ứng, hệ thống pháp luật Việt Nam đã liên tục hoàn thiện các chế tài xử lý. Sau Nghị quyết số 173/2024/QH15 của Quốc hội cấm toàn diện việc sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, tàng trữ, vận chuyển và sử dụng thuốc lá mới từ ngày 1/1/2025, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 90/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 15/5/2026.

Theo đó, quy định mức phạt tiền từ 3 đến 5 triệu đồng đối với người sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và buộc tiêu hủy tang vật. Cá nhân, tổ chức cho phép người khác sử dụng tại địa điểm do mình quản lý bị phạt từ 5 đến 10 triệu đồng. Đối với cơ sở kinh doanh, hành vi không treo biển thông báo cấm bán cho người dưới 18 tuổi bị phạt đến 3 triệu đồng; hành vi bán cho người chưa đủ tuổi hoặc không in cảnh báo sức khỏe bị phạt đến 5 triệu đồng và đình chỉ hoạt động từ 1 đến 3 tháng. Đặc biệt, vi phạm về ghi nhãn cảnh báo sức khỏe trên bao bì có thể bị xử phạt tới 40 triệu đồng và đình chỉ hoạt động đến 6 tháng.

 Sản phẩm thuốc lá đăng bán công khai trên mạng xã hội. Ảnh: PV

Bên cạnh xử phạt hành chính, hành vi buôn bán, vận chuyển, tàng trữ trái phép thuốc lá điện tử quy mô lớn có thể bị xử lý hình sự với mức phạt tiền lên tới 1 tỷ đồng hoặc phạt tù đến 5 năm, đồng thời tịch thu toàn bộ tang vật. Tại các địa phương, lực lượng Công an, Quản lý thị trường, Hải quan đã tăng cường kiểm soát, ngăn chặn các hành vi giao dịch trái phép qua sàn thương mại điện tử và dịch vụ chuyển phát nhanh.

Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đã đề xuất cấm hoàn toàn việc bán thuốc lá trên môi trường điện tử và livestream bán hàng; nghiêm cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu thiết bị, cụm linh kiện rời và tinh dầu phục vụ lắp ráp thuốc lá điện tử; cấm trưng bày sản phẩm tại điểm bán; đồng thời đề xuất tăng diện tích in cảnh báo sức khỏe trên bao bì lên ít nhất 85% mỗi mặt chính. Những điều chỉnh này nhằm bịt kín các khoảng trống pháp lý và ngăn chặn nguy cơ sản phẩm tiếp cận người tiêu dùng, nhất là học sinh, sinh viên.

Cùng với chế tài pháp lý, công tác giáo dục và nâng cao nhận thức cộng đồng đóng vai trò then chốt. Theo đề xuất từ Hội Bảo vệ Quyền Trẻ em Việt Nam, hoạt động truyền thông cần đổi mới mạnh mẽ, thoát khỏi các thông điệp khô khan để chuyển sang hình thức tuyên truyền đồng trang lứa. Việc trao quyền cho chính thanh thiếu niên làm đại sứ truyền thông, kết hợp ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và mạng xã hội sẽ giúp học sinh, sinh viên và phụ huynh chủ động nhận diện các chiêu thức tiếp thị ẩn, hiểu rõ nguy cơ ngộ độc ma túy pha trộn và tác hại nghiêm trọng của nicotine đối với sức khỏe.

Kiểm soát môi trường số

Kinh nghiệm từ nhiều quốc gia trên thế giới cho thấy, cần áp dụng các hình phạt nghiêm khắc, kết hợp giám sát chặt chẽ các dòng giao dịch tài chính trực tuyến và buộc các công ty công nghệ gỡ bỏ lập tức nội dung vi phạm. Singapore, Brazil đã ứng dụng công nghệ số để xử phạt vi phạm theo thời gian thực ngay tại hiện trường, đồng thời siết chặt kiểm soát hàng nhập lậu.

Đối với các quốc gia trong khu vực như Lào và Ấn Độ, việc duy trì lệnh cấm triệt để kết hợp với kiểm soát chặt chẽ nguồn cung nhập khẩu và xử lý nghiêm các điểm phân phối trái phép đã giúp ngăn chặn hiệu quả sự gia tăng tỷ lệ sử dụng trong giới trẻ. Thêm vào đó, một lệnh cấm đơn lẻ sẽ không thể phát huy tối đa tác dụng nếu thiếu sự phối hợp liên ngành đồng bộ giữa lực lượng Y tế, Quản lý thị trường, Hải quan, Công an và các cơ quan quản lý không gian mạng.

Từ thực tiễn trong nước và quốc tế, các chuyên gia khuyến nghị, cần nhanh chóng chuyển trọng tâm giám sát từ các cửa hàng truyền thống sang môi trường số. Các cơ quan chức năng cần xây dựng bộ công cụ giám sát số ứng dụng công nghệ hiện đại nhằm tự động cập nhật danh sách các từ khóa ngụy trang, thuật ngữ lóng, hashtag biến thể và phương thức quảng cáo trá hình trên mạng xã hội.

Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh cơ chế phối hợp liên ngành để truy vết tận gốc người bán, chặn đứng nguồn cung từ các cửa khẩu và dịch vụ chuyển phát nhanh. Đồng thời, tăng cường ràng buộc trách nhiệm pháp lý đối với các nhà mạng và đơn vị chủ quản nền tảng số như Facebook, TikTok, Instagram, YouTube, yêu cầu các đơn vị này chủ động rà quét, gỡ bỏ ngay các tài khoản vi phạm và ngăn chặn hoạt động kinh doanh thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng trên không gian mạng, qua đó tạo dựng môi trường an toàn và bảo vệ toàn diện sức khỏe cộng đồng.