Quảng Ngãi đưa sở hữu trí tuệ thành tài sản chiến lược của HTX

HTX Nông nghiệp Dịch vụ Minh Quân, xã Kon Đào, đang cho thấy cách một HTX có thể nâng giá trị nông sản khi tổ chức lại sản xuất, đầu tư chế biến và xây dựng tài sản sở hữu trí tuệ. Mô hình này đặt ra yêu cầu đưa thương hiệu, nhãn hiệu và dữ liệu vùng nguyên liệu cần được tính vào chiến lược phát triển cùng với sản xuất.

Sản xuất lớn, tài sản trí tuệ lớn

Sau gần 6 năm hoạt động, HTX Minh Quân đã xây dựng vùng nguyên liệu hơn 200ha với lạc tiên, sâm dây, khổ qua rừng và các loại cây gia vị như ớt, nghệ, gừng. Hơn 500 hộ dân tại các xã Kon Đào, Ngọk Tụ, Đăk Tô tham gia liên kết.

Một số HTX ở Quảng Ngãi đang đầu tư nhà xưởng, máy móc mới để chế biến nông sản, đồng thời từng bước xây dựng tài sản sở hữu trí tuệ cho sản phẩm.

HTX đầu tư nhà xưởng hơn 500m2 tại xã Đăk Tô cùng máy móc, thiết bị và kho lạnh phục vụ sơ chế, chế biến, bảo quản. Hoạt động này tạo việc làm thường xuyên cho lao động địa phương.

Ông Nguyễn Bá Trực, Giám đốc HTX, cho biết công nghệ giúp HTX chủ động chế biến và đáp ứng đơn hàng. Qua đó, nông sản từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị, hướng đến thị trường châu Âu. 

HTX hiện có 4 sản phẩm OCOP 3 sao và 5 sản phẩm OCOP 4 sao. Cùng với sản phẩm, Quá trình phát triển cũng tạo ra nhiều tài sản sở hữu trí tuệ như thương hiệu, nhãn hiệu, bao bì và dữ liệu vùng nguyên liệu.

Khi thị trường mở rộng, những tài sản này cần được nhận diện, quản lý và bảo vệ sớm. Một sản phẩm có chất lượng nhưng thương hiệu không được bảo vệ sẽ khó giữ lợi thế khi bị sao chép hoặc sử dụng trái phép.

Do đó, bảo hộ nhãn hiệu và các đối tượng sở hữu trí tuệ phù hợp cần được tính ngay khi xây dựng sản phẩm. HTX cũng cần lưu giữ hồ sơ, dữ liệu và quy trình hình thành sản phẩm để có cơ sở xác lập và bảo vệ quyền.

OCOP không chỉ cần "sao", còn cần quyền

Câu chuyện này càng rõ khi sản phẩm OCOP được đưa ra nhiều thị trường và kênh bán hàng. HTX Thương mại tổng hợp trồng và chế biến dược liệu An Thành, xã Đăk Tờ Kan, là một điển hình cho hướng đi này. 

HTX An Thành đang khai thác nguyên liệu địa phương để phát triển sản phẩm chế biến. HTX hiện có 9 sản phẩm OCOP đạt 3 sao, trong đó có trà khổ qua, mứt sâm dây Ngọc Linh, trà sâm dây cùng các sản phẩm rượu từ nguyên liệu bản địa. Nguồn nguyên liệu được khai thác tại địa phương với sản lượng khoảng 5-7 tấn mỗi năm.

Sản phẩm của HTX được phân phối tại địa phương, Đà Nẵng, Tp.HCM, các tỉnh phía Bắc và trên Facebook, TikTok, Shopee. Mỗi năm, HTX đạt doanh thu khoảng 3 tỷ đồng, tạo việc làm ổn định cho 16 thành viên và 30-40 lao động thời vụ.

Khi thị trường và kênh bán hàng mở rộng, thương hiệu cũng trở thành một phần quan trọng tạo niềm tin với người mua. Vì vậy, tên gọi, dấu hiệu nhận diện, bao bì và nội dung quảng bá cần được quản lý, bảo vệ chặt chẽ hơn.

OCOP góp phần nâng uy tín sản phẩm nhưng không thay thế việc xác lập quyền sở hữu trí tuệ. Chứng nhận chất lượng và quyền sở hữu đối với nhãn hiệu là hai vấn đề khác nhau, HTX cần chủ động thực hiện song song.

Với HTX, việc nhận diện tài sản sở hữu trí tuệ có thể bắt đầu ngay trên từng sản phẩm. Tên thương hiệu, bao bì, logo, hình ảnh và nội dung số cần được rà soát nguồn gốc, quyền sử dụng trước khi đưa ra thị trường.

Đối với HTX có vùng nguyên liệu như HTX Minh Quân, hồ sơ liên kết với hơn 500 hộ, dữ liệu vùng trồng, quy trình sơ chế và chế biến cũng cần được lưu giữ có hệ thống. Khi phát triển sản phẩm mới, HTX có thể rà soát những giải pháp kỹ thuật, quy trình hoặc thiết kế mới để xác định khả năng bảo hộ phù hợp.

Ở chiều ngược lại, khi quảng bá và bán hàng trên môi trường số, HTX cần kiểm tra quyền sử dụng hình ảnh, nhạc, thiết kế, phần mềm và nội dung trước khi đưa lên các nền tảng. Những yêu cầu này cho thấy sở hữu trí tuệ cần được đưa vào quản trị HTX thay vì chỉ xử lý khi phát sinh tranh chấp.

Đưa sở hữu trí tuệ vào quản trị HTX

Định hướng này càng cần thiết khi Quảng Ngãi đang mở rộng quy mô chương trình OCOP. Năm 2026, tỉnh đặt mục tiêu duy trì các sản phẩm đạt từ 3 sao trở lên, nâng hạng 4-5 sản phẩm 4 sao lên tiềm năng OCOP 5 sao quốc gia và khoảng 40-50 sản phẩm 3 sao lên 4 sao. Tỉnh cũng phấn đấu phát triển thêm 60 sản phẩm OCOP mới đạt 3 sao trở lên.

Sản phẩm OCOP của các HTX ở Quảng Ngãi được mở rộng kênh phân phối, đặt ra yêu cầu bảo vệ thương hiệu và tài sản sở hữu trí tuệ.

Về chủ thể, ít nhất 50% chủ thể OCOP được đặt mục tiêu là HTX, doanh nghiệp nhỏ và vừa. Ít nhất 70% chủ thể xây dựng được vùng nguyên liệu và có liên kết ổn định. Khoảng 20-30% chủ thể tham gia các kênh bán hàng hiện đại.

Những mục tiêu này cho thấy yêu cầu đối với HTX đang chuyển sang một nấc mới. Sản xuất tốt là điều kiện cần, nhưng để giữ giá trị trên thị trường, HTX phải quản lý được thương hiệu, chất lượng, dữ liệu và tài sản trí tuệ hình thành trong quá trình phát triển.

Quảng Ngãi cũng chú trọng tuyên truyền, nâng cao nhận thức, tư duy kinh tế nông nghiệp và kỹ năng xây dựng câu chuyện sản phẩm. Cùng với đó là hỗ trợ vốn, công nghệ, tổ chức sản xuất, quản trị chuỗi giá trị và chuyển đổi số.

Đó là cơ sở để đưa sở hữu trí tuệ vào hoạt động quản trị thay vì xem đây là một thủ tục riêng. Mỗi sản phẩm mới cần được đặt cùng những câu hỏi về tên gọi, nhãn hiệu, bao bì, nguồn gốc nguyên liệu, dữ liệu sản xuất và phương án bảo vệ thương hiệu. Khi ký hợp đồng với đối tác, HTX cũng cần xác định rõ quyền sử dụng thương hiệu, hình ảnh, dữ liệu và nội dung liên quan.

Chuyển đổi số đang làm yêu cầu này rõ hơn. Hiện có 588 sản phẩm được đưa lên các sàn thương mại điện tử, chủ yếu là sản phẩm OCOP, với sự đóng góp quan trọng của các HTX.

Nhiều HTX ở Quảng Ngãi đã sử dụng Facebook, TikTok, Shopee và các nền tảng số để quảng bá, bán hàng và tiếp cận khách hàng. Không gian kinh doanh rộng hơn cũng khiến thương hiệu, hình ảnh và nội dung của HTX xuất hiện dày đặc hơn trên môi trường số.

Quảng Ngãi đồng thời tổ chức các lớp tập huấn trí tuệ nhân tạo (AI) cho cán bộ quản lý và thành viên HTX. Nội dung tập trung vào quản trị, sản xuất, kinh doanh, quản lý dữ liệu, truyền thông và xây dựng báo cáo.

Ông Nguyễn Thọ, Giám đốc một HTX nông nghiệp ở xã Bình Minh, cho biết thành viên lớn tuổi cần thêm thời gian để làm quen với công nghệ. Hiện, AI chủ yếu được sử dụng để xây dựng bài phát biểu và bước đầu hỗ trợ xây dựng chiến lược dựa trên dữ liệu HTX cung cấp.

AI đang được các HTX ở Quảng Ngãi sử dụng để viết nội dung, xây dựng kế hoạch và xử lý dữ liệu. Khi đưa dữ liệu vùng nguyên liệu, đối tác, công thức hay kinh doanh vào AI, các HTX cần xác định rõ thông tin nào được phép sử dụng và thông tin nào phải bảo mật.

Cùng với đó, trước khi đưa sản phẩm lên Facebook, TikTok, Shopee hay các sàn thương mại điện tử, HTX cần rà soát tên thương hiệu, logo và bao bì. Hình ảnh, video và nội dung quảng bá cũng phải được kiểm tra quyền sử dụng.huộc quyền sử dụng của mình hay không. Những việc này giúp sở hữu trí tuệ gắn trực tiếp với từng khâu vận hành, thay vì chỉ được quan tâm khi sản phẩm đã xảy ra tranh chấp.

Sở hữu trí tuệ vì vậy cần được tính ngay khi các HTX ở Quảng Ngãi phát triển sản phẩm mới: chọn tên, thiết kế bao bì, xây dựng nội dung, lưu trữ dữ liệu và mở rộng thị trường. Khi quyền được xác lập sớm, thương hiệu không chỉ giúp nhận diện sản phẩm mà còn trở thành tài sản để HTX bảo vệ và khai thác lâu dài.